JAK „ZMIERZYĆ” RZADKOŚĆ KSIĄŻKI?

W bibliofilskich kuluarach wspomina się często o książkach rzadkich a nawet najrzadszych. Pragmatyczne pytanie brzmi – w jaki sposób ustalić, czy dana edycja jest rzadka? Aby stwierdzić czy mamy do czynienia z książką rzadką, należy w pierwszej kolejności uzyskać informacje o nakładzie danej edycji. Można je zaczerpnąć z kilku źródeł:

1.     informacje o nakładzie książki podawano w tzw. stopce redakcyjnej – jest ona łatwo dostępnym źródłem informacji o liczbie wydrukowanych egzemplarzy a niekiedy również o kolejności wydania (z istotnym zastrzeżeniem, że w książkach wydawanych po II WŚ często nie uwzględniano wydań przedwojennych, uznając za wydanie pierwsze pierwszą edycję po 1945 r., co może wprowadzać w błąd poszukiwaczy prawdziwych pierwodruków); łatwo przekonać się również, że w wielu książkach sprzed 1939 r. informacji o nakładzie nie zamieszczono (w niektórych książkach XIX-wiecznych można napotkać na k. tyt. sformułowanie „pierwszy tysiąc”, wskazujące, że książkę wydano w 1000 egz. oraz sugerujące, że nakład posiadał kontynuację w kolejno dodrukowywanych „tysiącach”; w edycjach przedwojennych zdarzały się również jednoznaczne wzmianki np. „wydano na prawach rękopisu w 200 egz.”);

2.     w przypadku edycji rozprowadzanych w tzw. „obiegu wewnętrznym” (np. wśród członków towarzystw naukowych, literackich, sportowych etc.) informacja o liczbie członków towarzystwa może stanowić istotne źródło do szacowania nakładu edycji, która była pośród nich dystrybuowana;

3.     edycje wydawane „nakładem własnym autora” zwykle były publikowane w niewielkiej liczbie egzemplarzy (mały nakład minimalizował ryzyko finansowe, ponoszone przez autora/nakładcę) – z tego powodu stanowią niemal pewnego kandydata na książkę rzadką;

4.     istotne są wszelkie kontekstowe źródła informacji, pozwalające ustalić jakie były „wydawnicze losy” danej edycji, w szczególności informacje prasowe, archiwalne, wspomnienia „ludzi książki” itp., przywołujące wydarzenia, które skutkowały uszczupleniem nakładu (celowe zniszczenie części nakładu przez cenzurę, zniszczenie części nakładu wskutek działań wojennych, osobistych decyzji autora lub jego spadkobierców, itp.);

5.     odnotowanie danej edycji w bibliografii narodowej Estreicherów lub w bibliografiach specjalnych, ujmujących książki z poszczególnych dziedzin wiedzy – książki nie odnotowane w bibliografiach (lub warianty wydawnicze, które w bibliografiach się nie znalazły) najpewniej funkcjonowały w obiegu czytelniczym w niewielu egzemplarzach, które umknęły uwadze wyspecjalizowanych bibliografów i „pracowników książki”.

Niewielki nakład (od 1 do 1000 egz.) z pewnością warunkuje rzadkość książki. Osobnym zadaniem pozostaje ustalenie, ile egzemplarzy nakładu przetrwało od dnia publikacji do czasów współczesnych. Można to uczynić na kilka sposobów, wykorzystując dostępne bazy informacji. Warto zwrócić uwagę na:

1.     frekwencję egzemplarzy danej edycji w zasobach bibliotek publicznych, czerpiąc informacje z baz agregujących dane wielu bibliotek instytucjonalnych, takich jak KaRo, Nukat, etc.; obecność „tytułu” w 5–10 bibliotekach instytucjonalnych nie determinuje twierdzenia, że edycja nie jest rzadka; z pewnością jednak obecność danej edycji w zaledwie 1–5 bibliotekach – a w szczególności jej brak w zbiorach BN – stanowi istotną przesłankę do tego by uznać, że mamy do czynienia z edycją rzadką lub bardzo rzadką;

2.     frekwencję egzemplarzy danej edycji na rynku bibliofilskim w archiwach internetowych platform sprzedażowych i aukcyjnych;

3.  frekwencję egzemplarzy danej edycji na rynku bibliofilskim w drukowanych archiwalnych katalogach aukcyjnych, wydawanych przez uznane antykwariaty krajowe i zagraniczne;

4.     osobiste doświadczenie antykwariusza lub bibliofila, przywołujące  egzemplarze danej edycji w „obiegu bibliofilskim” oraz "na rynku antykwarycznym" w ciągu minionych kilkudziesięciu lat.

W historii nauki o książce znane są przykłady tworzenia wyspecjalizowanych „bibliografii książek rzadkich”. W XVIII w. bibliografie takiego typu tworzono we Francji, Niemczech i Zjednoczonych Prowincjach Niderlandów.

                                                                                                                                                                                                                                               Oprac. J.J., 5.XI.2025