JAKIMI TECHNIKAMI ILUSTROWANO KSIĄŻKĘ DAWNĄ?
Ilustracje w książce XV–XIX w. (a także w artystycznej książce współczesnej) wykonywano technikami druku wypukłego, wklęsłego i płaskiego (różnymi technikami tzw. grafiki warsztatowej). Warto pokrótce przedstawić główne metody, ich technologię oraz historię.
DRUK WYPUKŁY
Drzeworyt
Sposób wykonania – Technika druku wypukłego, w której matrycę zrobiono z drewna. Na dobrze wypolerowanej i zamalowanej białym gruntem desce z drzewa gruszy, jabłoni lub buka wykonuje się piórkiem lub grafitem rysunek. Za pomocą nożyka i dłuta usuwa się drewno z nie zarysowanych przestrzeni pomiędzy liniami. Tamponem, pędzlem lub wałkiem nanosi się farbę na pozostałe wypukłe elementy klocka, które odbijają rysunek na papierze. Ze względu na sposób cięcia deski z pnia, d. dzieli się na drzeworyt wzdłużny (sumikowy) lub drzeworyt sztorcowy (poprzeczny). W przypadku tego ostatniego, deskę tnie się z twardego pnia bukszpanu. Jej charakterystyczne drobne słoje pozwalają modelować za pomocą małych dłutek delikatne cienie i półtony obiektu. Techniką tą posługiwał się np. znany ilustrator G. Dore.
Historia – Choć pierwsze drewniane stemple odbijano na skórze i tkaninach już we wczesnym średniowieczu, rozwój d. wiąże się ściśle z wprowadzeniem do Europy papieru na przełomie XIII i XIV w. Książki ksylograficzne, których karty były cięte z jednego klocka pojawiły się w latach 1400–1425. W ilustracji książkowej d. dominował przez cały wiek XV i XVI. W wieku XVII i XVIII wyparty został przez miedzioryt i dopiero w XIX w. przeżył renesans dzięki Th. Bewickowi, który ok. 1790 r. opracował metodę d. sztorcowego, uzyskując finezyjną grę światłocienia. W Polsce d. był szeroko stosowany w XVI w. (sygnet krakowskiego drukarza K. Hochfedera uznaje się za najstarszy drzeworyt). W XVII i XVIII w. występował jedynie w ilustracjach literatury mieszczańskiej i ludowej. Dopiero w XIX w. zastosowali d. do czasopism i książek tacy artyści jak J. Holewiński, L. Stypułowski czy W. Smołkowski. Nowy kierunek nadali d. w Polsce W. Skoczylas, T. Cieślewski, E. Bartłomiejczyk, S. Ostoja-Chrostowski, K. Sopoćko i inni.
DRUK WKLĘSŁY
Miedzioryt
Sposób wykonania – Technika druku wklęsłego, w której miedziorytnik tnie za pomocą ostrego stalowego rylca lub wybija stalowymi stemplami (m. punktowy) rysunek na wypolerowanej płycie miedzianej. Po nałożeniu farba drukarska zbiera się na płycie w miejscach wklęsłych, które dają w odbitce kontur rysunku. Odbitkę charakteryzuje ostrość i czystość kreski. Kreska jest nierównej szerokości – węższa na początku, stopniowo rozszerza się w kierunku cięcia. Brzegi kreski są równe. Liczba odbitek z jednej matrycy wynosiła nie więcej niż kilkaset.
Historia – M. ze względu na to, że jest drukiem wklęsłym, powodował rozluźnienie więzi pomiędzy ilustracją a drukowanym tekstem (czcionki działają na zasadzie druku wypukłego), przez co był rzadziej stosowany w ilustratorstwie, niż drzeworyt (druk wypukły). Ilustracje miedziorytnicze zwykle drukowano na osobnych kartach poza tekstem, co zwiększało koszty i zmniejszało ich ilość. W XV w. występował w nielicznych drukach. Upowszechnił się w XVI i XVII w., wypierając drzeworyt w ilustratorstwie i grafice luźnej. W XVII i pierwszej poł. XVIII w. powszechnie występował w winietach en tete lub culs-de-lampe, frontispisach i finalikach, często w połączeniu z kwasorytem (akwafortą).
Staloryt
Sposób wykonania – Technika druku wklęsłego wykonywana na blasze stalowej. Odbitkę charakteryzuje sztywna i sucha kreska. Ze względu na trwałość płyty pozwalał na wykonanie znacznie większej liczby odbitek, niż miedzioryt czy drzeworyt – nawet kilka tysięcy z jednej matrycy. W s. można osiągnąć subtelną grę światłocieni.
Historia – Zastosowany po raz pierwszy przez Anglika Ch. Heatha z końcem XVIII w. Początkowo stosowany do reprodukowania obrazów olejnych. W Polsce stalorytem posługiwał się np. A. Oleszczyński w „Rozmaitościach” oraz L. Chodźko w La Pologne pittoresque oraz La Pologne illustree (ryt. A. Piliński).
Akwaforta
Sposób wykonania – Technika wykonywana na blasze miedzianej lub cynkowej, pokrytej kwasoodpornym werniksem, na którym wykonuje się rysunek przy pomocy stalowej igły. Płyta zanurzana jest następnie w 10% roztworze kwasu azotowego, który powoduje wytrawienie materiału w miejscach odsłoniętych rysikiem. Kreska na odbitce ma brzegi postrzępione, a jej szerokość jest jednolita na całej długości, przez co jest żywsza od ciętej rylcem.
Historia – Pierwszy zastosował tę metodę Wacław z Ołomuńca (1480–1500) oraz Daniel Hopfer ok. 1510 r. Jednak dopiero sto lat później za sprawą Holendrów, a w szczególności Rembrandta, który wykonał ok. 270 a., została wyniesiona do rangi najpiękniejszej metody grafiki artystycznej. W Polsce w XIX w. lansowano termin kwasoryt, a posługiwali się nim tacy artyści grafiki przełomu wieków XVIII/XIX jak Chodowiecki i Norblin, a później Jasiński, Brandel, Pankiewicz, Rubczak.
Akwatinta
Sposób wykonania – Metoda nazywana inaczej kwasorytem płaszczyznowym, polegająca na trawieniu dużych płaszczyzn na płycie miedzianej. Do wykonania płyt akwatintowych potrzebne jest specjalne pudło, służące do pokrycie płyty sproszkowaną żywicą (tzw. zapylanie płyty). Po umieszczeniu płyty w pudle, wsypujemy do niego sproszkowaną żywicę lub asfalt, a następnie energicznie potrząsając wprawiamy proszek w ruch wirowy. Opadający proszek pokrywa płytę. Wyciągamy płytę, a następnie podgrzewamy ją, aż drobiny asfaltu (żywicy) uzyskają wygląd kropelek. Ostudzoną płytę wkładamy do kwasu, uzyskując tzw. groszek – miejsca nie pokryte kroplami żywicy ulegają trawieniu, a pokryte tworzą wypukłe jasne punkty. Chcąc uzyskać na odbitce rysunek o różnym natężeniu tonów, płytę trawi się na różną głębokość w różnych miejscach, stosując zakrywanie pewnych płaszczyzn i wielokrotne zanurzanie w kwasie. Metoda ta pozwala uzyskiwać w odbitce płaszczyzny o bardzo zróżnicowanym natężeniu farby aż do czerni, a w niektórych ze swoich odmian (tzw. ruletka) odbitka naśladuje nawet rysunek kredką lub ołówkiem.
Historia – Metodę wynalazł Jean Babtiste Le Prince (1733–1781), który chciał zreprodukować szkice lawowane z podróży po Rosji. Za niezależnego wynalazcę uchodzi również Pierre F. Charpentier. Paul Sandby spopularyzował akwatintę w Angli, stosując ją do ilustracji w Views in Suoth Wales (1755). Najwybitniejszym twórcą, posługującym się akwatintą kombinowaną z akwafortą, był Francisco Goya (1755–1832). Jego Caprichos, Proverbios, Desastres de la guerra należą do najwybitniejszych dzieł grafiki światowej. W tej technice wykonano również ilustracje – następnie ręcznie pokolorowane – do monumentalnej pracy Johna Jamesa Audubona Birds of America (1827–1838). W Polsce technika stosowana była przez Leona Wyczółkowskiego, Józefa Pankiewicza, Wojciecha Weissa, Jana Rubczaka i in.
Heliograwiura (in. fotograwiura; w wersji zmechanizowanej: rotograwiura)
Sposób wykonania – metoda druku wklęsłego, polegająca na przenoszeniu obrazu na płytę miedzianą za pomocą emulsji światłoczułej. Proces techniczny jest prawie taki sam jak w przypadku akwatinty. Płytę miedzianą zapyla się drobno asfaltem syryjskim lub żywicą. Równocześnie uczula się papier pigmentowy, pokrywając go światłoczułą żelatyną i kopiuje się na nim pozytyw rysunku z pomocą silnego źródła światła, uzyskując relief żelatyny (podobnie jak w światłodruku). Papier pigmentowy rozprasowuje się na płycie, przenosząc na nią cienką warstewkę żelatyny o nierównomiernej grubości (relief). Tak przygotowaną płytę, po usunięciu papieru, wytrawia się kwasem (chlorkiem żelazowym). Kwas działa poprzez różnej grubości warstwy żelatyny, trawiąc proporcjonalnie płytę. Po opłukaniu wodą usuwa się resztki żelatyny a płyta z wytrawionymi miejscami jest gotowa do pokrycia farba i druku.
Historia – Metoda wynaleziona przez Karela Klica, który w 1879 r. – znając już działanie chromożelatyny – doszedł do metody przenoszenia obrazu fotografii na płytę akwatintową. Heliograwiura jest dziś techniką prawie nie używaną. Czasami tylko wykonuje się tak reprodukcje dzieł sztuki, lecz ich cena jest dość wysoka. Na pocz. XX w. – za pomocą wynalazku E. Martensa, zaprezentowanego w Berlinie w 1904 r. – opracowano proces tańszego rotacyjnego, rolowego wykonywania druków fotomechanicznych z zastosowaniem tzw. rakla (urządzenia do zbierania nadmiaru farby z cylindra), nazywany rotograwiurą. W Polsce rotograwiurę wprowadzono po raz pierwszy w 1913 r. w Drukarni Św. Wojciecha w Poznaniu.
DRUK PŁASKI
Litografia
Sposób wykonania – Metoda, w której wszystkie elementy formy (drukujące i niedrukujące) leżą w jednej płaszczyźnie. Drukujące elementy kamienia litograficznego (wapień) są zatłuszczone (w miejscach wykonanego tłustą kredką litograficzną rysunku) i dlatego łatwo przyjmują tłustą farbę drukarską. Pozostałe elementy kamienia litograficznego, zwilżone wodą lub trwale zabezpieczone kwasami, które tworzą z zawartym w kamieniu węglanem wapniowym nie łączące się z tłuszczami sole, nie przyjmują farby i wychodzą w druku jako miejsca niezadrukowane.
Historia – Litografia została wynaleziona w 1796 r. roku przez Alojzego Senefeldera i szybko stała się najpopularniejszą techniką ilustracyjną XIX wieku. Kompletny jej wykład dał S. w Vollstandiges Lehrbuch der Steindruckerey, München 1818 r. Do Polski wprowadził litografię Jan Siestrzyński - autor O litografii (napisanej ok. 1821 r., wydanej dopiero w 1928 r. jako nr 9 „Biblioteki Zawodowej Graficznej”) – który zainteresował się nową techniką, studiując medycynę w Wiedniu. Korzystając z pomocy Aleksandra Chodkiewicza, Siestrzyński zainstalował w jego pałacu w lutym 1818 r. pierwszą prasę litograficzną w Polsce. W 1819 r. uruchomiono kolejne – w Instytucie Głuchoniemych oraz w Pałacu Prymasowskim dla potrzeb biura topograficznego. W latach 1819–1824 powstawały następne zakłady litograficzne (np. Letrone’a, Instytutu Szkolnego, Knusmanna), których liczba w 1826 r. wzrosła do 11. Z wczesnych polskich druków litograficznych o tematyce przyrodniczej warto wymienić Zbiór widoków cenniejszych ogrodów w Polszcze, wyd. w latach 1825–27, zawierający 44 litografie z drukarni J. Pillera.
Światłodruk
Sposób wykonania – Inaczej fototypia, collotypia lub albertotypia; metoda opiera się na tych samych zasadach co litografia, czyli na antypatii tłuszczów i wody oraz na zjawisku polegającym na tym, że obraz w partiach naświetlonych wykazuje pewien relief dzięki różnicy utwardzonej i nieutwardzonej żelatyny, nierównomiernie rozpuszczonej czy też napęczniałej w wodzie. Używa się płyt szklanych (10–12 mm), które pokrywa się cienką warstwą żelatyny światłoczułej (z dodatkiem dwuchromianu potasowego). Do płyty przykłada się negatyw, przykrywa szybą i naświetla światłem dzienny ok. 1 godz. Następnie płucze się w wodzie – naświetlone części żelatyny uległy utwardzeniu, nie naświetlone nie stwardniały i dlatego ulegają wypłukaniu. Fragmenty częściowo naświetlone rozpływają się proporcjonalnie do ilości światła, dając w odbitce półtony. W ten sposób na początkowo gładkiej powierzchni żelatyny uzyskuje się delikatny relief. Wywołaną płytę osuszamy, a następnie zwilżamy wodą. Miejsca utwardzone nie przyjmują wody, przeciwnie niż miejsca częściowo utwardzone czy zupełnie wypłukane. Nałożona farba zatrzymuje się jedynie w miejscach niezamoczonych (adhezyjne właściwości tłuszczów i wody). Światłodruk odbija się w prasie płaskiej o cylindrycznym tłoku. Farbę najlepiej dodawać ręcznie wałkiem litograficznym. Pozwala na drukowanie niezwykle dokładnych reprodukcji dzieł sztuki i oddawanie subtelnych niuansów kolorystycznych. Nakład jest ograniczony do ok. 700–1000 druków z formy (znacznie mniej niż w rotograwiurze).
Historia – Pierwsze próby przeprowadził A. Pointevina w 1855 r. oraz J. Husnik w Pradze, chociaż pierwsze kompletne druki wykonał J. Albert w Monachium w 1867 r.
Fotolitografia
Sposób wykonania – Kiedy do litografii dodano zdobycze techniki fotograficznej, oddanie koloru uległo znacznemu uproszczeniu (w litografii uzyskanie odbitki barwnej wymagało 'rozłożenia' na ok. 20 kolorów składowych, odbijanych ręcznie jeden po drugim). Po wprowadzeniu fotografii, rozłożenie barw uległo uproszczeniu – ograniczyło się do barw zasadniczych, których połączenie dawało barwną reprodukcję. Rysunki kreskowe fotografowano, wywoływano negatyw i poprzez negatyw naświetlano papier, pokryty emulsją światłoczułą. Po wywołano w gorącej wodzie rysunek pokrywano farbą przedrukową i przenoszono na kamień litograficzny. Do przenoszenia fotografii półtonowych stosowano kamienie twardsze, powleczone asfaltową emulsją światłoczułą, którą naświetlano przez negatyw, bezpośrednio na kamieniu. Po wywołaniu wykonywano poprawki pędzlem i kredką.
Historia – Fotolitografia stopniowo ustępowała miejsca łączącemu techniki fotograficzne offsetowi, również w jego odmianie wgłębnej z użyciem płyt cynkowych.
Offset
Sposób wykonania – Rodzaj pośredniego druku płaskiego, gdyż w procesie technologicznym farba z płyty zostaje przeniesiona najpierw na powłokę gumową a dopiero z niej na papier; pozwala na szybkie i łatwe zadrukowanie wszystkich – nawet tanich – gatunków papieru; szerokie zastosowanie ma również offset wgłębny, przy którym wszystkie elementy rysunku są jednakowo trawione w głąb płyty (np. cynkowej, in. fotocynkografia), wskutek czego farba nie może rozchodzić się poza nie. O. wgłębnego nie należy mylić z drukiem wklęsłym (np. rotograwiurą), gdzie poszczególne elementy są trawione na różną głębokość, zwykle kilkakrotnie większą niż w przypadku o. wgłębnego. Druk kolorowy wypada w o. miękko i matowo, dając odbitce przyjemny wygląd. Fotografie czarno-białe wychodzą mniej kontrastowo, niż w druku wklęsłym – dzieje się tak z powodu mniejszej głębi tonów i półtonów.
Historia – Technika wynaleziona w l. 1904–06, która jest obecnie najbardziej rozpowszechnioną formą druku płaskiego i ilustracji książkowej.
Literatura:
M. Opałek, Drzeworyt w czasopismach polskich XIX w., Wrocław 1949; A. Banach, O ilustracji, Kraków 1950; J. Werner, Druki artystyczne i użytkowe, Warszawa 1955; Cz. Rudziński, Druk wklęsły. Rotograwiura, Warszawa 1961; K. Czarnocka, Półtora wieku grafiki polskiej, Warszawa 1962; M. Grońska, Nowoczesny drzeworyt polski, Wrocław 1971; A. Jurkiewicz, Podręcznik metod grafiki artystycznej, Warszawa 1975; E. Chojecka, Ilustracja polskiej książki drukowanej XVI i XVII w., Warszawa 1980; Grafika polska 1918–1939, Montreal 1999.
Oprac. J.J., 5.XI.2025