[SUPEREKSLIBRIS KRÓLA ZYGMUNTA AUGUSTA] FLAWIUSZ J., Los siete libros de Flavio Josefo, Anvers [Antwerpia] 1557

FLAWIUSZ Józef, Los siete libros de Flavio Josefo, los quales contienen las guerras de los judios y la destrucción de Hierusalem y d"el templo: traducidas agora nuevamente según la verdad de la historia por Iuan Martin Cordero y dirigidos a la S. C. y R. M. d"el Rey don Felipe, por la gracia de Dios Rey de España, y nuestro Señor. En Anvers. En casa de Martin Nucio, a la enseña de las dos Cigueñas. 1557. Con privilegio Real;

k. [32], 1-352; inicjały i winiety w drzeworycie; na karcie tytułowej sygnet drukarski antwerpskiej oficyny Martina Nucio, owal z napisem „Pietas homini tutíssima virtus”, wewnątrz którego znajdują się dwa bociany, samiec karmiący samicę węgorzem i ich gniazdo; format 16º (170x115 mm); na karcie tytułowej wpis proweniencyjny inkaustem: "Pertinet ad Conventum Casimiriensem (?) Excalceatorum Ssmae Trinitatis de Redemptione Captivorum".

Oprawa deska obciągnięta brązową skórą cielęcą, zachowane po dwa mosiężne okucia na zapięcia na przodzie i tyle. Zachowana górna i dolna kapitałka. Rozdarcie i ubytek dolnej części grzbietu. Widoczna makulaturowe wzmocnienie grzbietu ze starszym drukiem lub rękopisem. Drobne ubytki skóry na tylnej okładzinie przy okuciach zapięcia. Zapinki nie zachowane. Zdobienia okładzin wykonane w technice ślepego i złoconego tłoczenia.

W górnej części górnej okładziny w układzie poziomych i pionowych listew wyciśnięto złocony napis odnoszący się do treści oprawionego dzieła: „FLAVII JOSEPHI HI” przeniesiony następnie w symetrycznie rozmieszczony analogiczny układ poziomych i pionowych listew w dolnej części górnej okładziny: „STORIA HISPANICE”. Pod tytułem wkomponowano poziomy pas dekoracji, zamknięty kolejnym układem poziomych i pionowych listew, sporządzony radełkami z dwoma podobiznami Chrystusa w pełnej postaci pod łukiem renesansowej arkady (Radełko nr 12 wg typologii Alodii Kaweckiej-Gryczowej). Pierwsza podobizna zlokalizowana bliżej krawędzi oprawy z pełnym podpisem: SV REX VA(LE), druga bez podpisu, który został obcięty z powodu braku miejsca [winno być: EGO SVM PA(STOR)]. Analogiczna kompozycja znajduje się również bezpośrednio powyżej dolnego układu listew zawierających ciąg dalszy tytułu dzieła w dolnej części okładziny. Zawiera dwie inne postacie Chrystusa z radełka nr 12. Pierwsze, zlokalizowane bliżej krawędzi brzegu oprawy z podpisem „CAP CRUS”, drugie prawdopodobnie z obciętym podpisem. Prostokątne zwierciadło zamknięte zostało układem pionowych dekoracyjnych listew. Jego centrum zajmuje złocony superekslibris Zygmunta Augusta. Przedstawia on dwie tarcze herbowe z Orłem Białym i literą S oraz Pogonią, ponad którymi widnieje zamknięta korona. Całość otacza otok z napisem: „SIGISMVNDVS + AVGVSTVS + REX + POLONIE + MAG[NUS] + DVX + LITVANI[AE]. Jest to znak typu VI według literatury tematu używany najczęściej w okresie wileńskim. Zdobienia zwierciadła dopełniają po trzy ślepe wyciski tłoka z motywem rozetki nad i pod superekslibrisem.

Dekorację dolnej okładziny oprawy skomponowano z zewnętrznej ramy otoczonej układem poziomych i pionowych listew, w której umieszczono ślepe wyciski radełka z wizerunkami Apolla oraz czterech muz: Caliope, Talii, Euterpe i Terpsychory (radełko nr 8 wg typologii A. Kaweckiej-Gryczowej). Łącznie wyciśnięto aż czternaście wizerunków – dziewięć w pełnym odwzorowaniu, a pozostałe pięć w różnym stopniu obcięcia, spowodowanym prawdopodobnie chęcią całkowitego wypełnienia ramy. Centrum zwierciadła tylnej części okładziny zajmuje złocony superekslibris napisowy: „SIGISMVNDI ǁ AVGVSTI RE⸗ǁGIS POLONIAEǁ MONVMEN⸗ǁTVM. ǁ ANNO DO: ǁ 1560.”. Nad i pod superekslibrisem umieszczono złocone wyciski tłoka z motywem rozetki w nieco innym układzie niż na górnej części okładziny.

Skóra na grzbiecie oprawy zdobiona gęsto rozmieszczonymi drobnymi tłokami dekoracyjnymi o dwóch typach: w formie kulistej i podłużnej. Egzemplarz w oryginalnym stanie zachowania z epoki, bez późniejszych i współczesnych ingerencji lub uzupełnień.

W górnej części grzbietu znajduje się stara (przełom XVII i XVIII wieku?) nieczytelna ewidencyjna biblioteczna naklejka. Jedyny wpis proweniencyjny znajduje się na stronie tytułowej, brzmi on następująco: Pertinet ad Conventum Casimiriensem (?) Excalceatorum Ssmae Trinitatis de Redemptione Captivorum. Brak jakichkolwiek innych wpisów i znaków własnościowych.

Cytowany wpis własnościowy pozwala stwierdzić, że książka należała w latach 1689–1796 do biblioteki krakowskich Trynitarzy. Zbiory trynitarskie zostały włączone do książnicy bonifratrów, gdy ci ostatni dekretem Fryderyka Augusta z dnia 17 lipca 1812 roku otrzymali i zajęli potrynitarski, opuszczony zespół klasztorny na krakowskim Kazimierzu. Podczas oględzin przejmowanego księgozbioru tak podsumowywano zastany widok: „[zbiory biblioteczne trynitarzy] … na kupę zwalone, bez żadnego porządku […] w miejscu wilgotnym spleśniałe, a wiele w połowie zgniłych”. Po przejęciu klasztoru, książki ulegały dalszemu rozproszeniu – Ambroży Grabowski tak pisał we Wspomnieniach: „Około r. 1806–7 introligator krak(owski) Teodor Wisłocki mający kramik z książkami do nabożeństwa w rynku krakowskim (…) zaczął amatorom dostawiać niekiedy dawnych książek polskich, gockim drukiem (a później się wydało, skąd on te rzadkości nabywał) (…). Wydało się potem, gdy sprawcę złapali, że Wisłocki nabywał te książki od jakiegoś posługacza z klasztoru niegdyś OO. Trynitarzów na Kazimierzu będących, który piecem właził do biblioteki tych ojców i stamtąd książki wynosił (…). A trwała ta spekulacja lat kilka, aż wreszcie wydało się, chłopca ukarano, a gdy nie można było dojść, co było skradzione, bo księża Trynitarze wymarli, a sami nie wiedzieli co ta ich biblioteka mieściła, przeto się Wisłockiemu jakoś zmełło, i nie wiem, czyli jaką karę otrzymał za kupowanie rzeczy kradzionych – rzeczy, na których się ojcowie redemptionis captivorum nie wiele znali, a najpewniej o nie mało dbali (…). Po zupełnym wygaśnieniu tego zakonu w Krakowie już za ustanowieniem wolnego miasta Krakowa, przeniesiono do gmachu klasztoru ks. Trynitarzów szpital braci Bonifratellów z samego miasta Krakowa, a gdy ci objęli całą własność po wygasłym zakonie, przeto i resztę biblioteki trynitarskiej odziedziczyli, która, jak widziałem, złożona była na stos jak drzewo w wieży tego kościoła, i z niej korzystał kto chciał. Te to reszty biblioteki trynitarskiej, złożone już z samych książek niewielkiej wartości: ascetów, teologów, kazań, itp., zakupywał za każdym przybyciem do Krakowa poczciwy Bartłomiej Jabłoński, księgarz (lecz niewielki znawca ksiąg) ze Lwowa, i podobno całą tą bibliotekę od Bonifratrów nabytą po trochu do Lwowa przeniósł, czemu tu nikt nie przeszkadzał”.

Nie zachował się inwentarz biblioteczny z 1778 r., który ukradł organista Jan Makowski w 1825 roku. Obecnie ocalałe książki z historycznej biblioteki trynitarskiej znajdują się w Bibliotece i Archiwum Konwentu Bonifratrów w Krakowie, Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich we Wrocławiu oraz w Książnicy Cieszyńskiej.

Nie są znane dokładne losy oferowanego egzemplarza. Nie został uwzględniony w katalogu Kaweckiej-Gryczowej, ani w żadnych późniejszych uzupełnieniach, odnotowujących odnalezienie nieznanych egzemplarzy książek z biblioteki ostatniego Jagiellona. Dzięki ustaleniu proweniencji możliwe staje się jednak sformułowanie prawdopodobnej hipotezy o wcześniejszych losach książki.

Należy cofnąć się do czasów panowania Jana III Sobieskiego, kiedy to Jan Kazimierz Denhoff, późniejszy kardynał, syn podkomorzego koronnego Teodora Denhoffa, jadąc z chorągwią turecką zdobytą pod Wiedniem, zatrzymał się wraz z innymi posłami na kilka dni w klasztorze "u czterech źródeł" w Rzymie, prowadzonym przez trynitarzy hiszpańskich. Tam wpadł na pomysł sprowadzenia trynitarzy do Polski i przedstawił swój pomysł Królowi, który koncepcję zaakceptował. Do pracy w Polsce wybrano trzech zakonników: "O. Jana od św. Antoniego, przełożonego klasztoru w Grenadzie, o. Franciszka od Poczęcia Najświętszej Maryi Panny i brata Jana laika (…). Zaopatrzeni w błogosławieństwo Ojca świętego i w liczne pouczenia oraz listy od wysokich dostojników kościelnych do króla i panów, dobierając jeszcze jednego trynitarza, o. Jana od św. Franciszka, przybyli do Krakowa 7 maja, a stąd do Warszawy 22 maja 1685 roku". Zakonnicy nie osiedli jednak w Warszawie, lecz we Lwowie – mieście które ze względu na bliskość geograficzną Turcji doskonale nadawało się do prowadzenia właściwej misji zakonu, czyli wykupu z niewoli ludzi porwanych w jasyr. 13 lipca 1685 roku czterech zakonników hiszpańskich, po przybyciu do Lwowa, stało się założycielami nowej gałęzi zakonu. Po rocznych perypetiach z uzyskaniem siedziby, zakorzenili się tam na stałe, wspierani przez miejscowe duchowieństwo. Być może jednym z przejawów gościnnego przyjęcia przybyszów z dalekiego kraju, było obdarowanie ich hiszpańskim wydaniem Józefa Flawiusza. Kawecka tak pisała o losach Biblioteki Zygmunta Augusta: „Od Anny Jagiellonki dostał również swoją cząstkę Lwów, a to za pośrednictwem (…) sekretarza królewskiego, późniejszego arcybiskupa lwowskiego (1583-1603) Jana Dymitra Solikowskiego. Ten z kolei obdarowywał różne instytucje kościelne, m.in. katedrę, a zapewne też bernardynów, którzy po spaleniu odbudowywali klasztor”. Zakon rozrastał się dynamicznie. Trzeci dom trynitarzy powstał w 1689 roku w Krakowie. Dokonał tego przy udziale świeckich o. Michał od św. Marii - Hiszpan. Książka w jego ojczystym języku mogła być darem dla organizatora nowej placówki z domu macierzystego we Lwowie lub też darem od dostojników krakowskich.

Z liczącego około 4000 tomów księgozbioru Zygmunta Augusta ocalało i zostało odnalezionych niewiele ponad 1000 tomów. Ujawnienie kolejnego, nie znanego badaczom egzemplarza, nieujętego w żadnym z dotychczas opublikowanych opracowań, jest wydarzeniem o nieocenionej wartości emocjonalnej i poznawczej. Szczególnie egzemplarza o niemal kompletnej, zachowanej w dobrym stanie oprawie, pozbawionej jakichkolwiek ingerencji w oryginalną substancję. Na przestrzeni ostatnich 20 lat Monumenta oferowane były na polskim rynku antykwarycznym zaledwie dwukrotnie – w 2006 i 2011 roku.

Lit. por. m.in.: A. Kawecka-Gryczowa, Biblioteka ostatniego Jagiellona. Pomnik kultury renesansowej; E. Maruszak, Nieznane księgi ze zbiorow krola Zygmunta II Augusta. Monumenty w Rosyjskiej Bibliotece Narodowej w Sankt Petersburgu, „Cenne, Bezcenne, Utracone”, s. 20–21; Catalogue of books from the Library of Sigismund II Augustus, King of Poland, in the collection of the National Library of Russia in SaintPetersburg; E. Majkowski, Materiały do dziejów biblioteki Zygmunta Augusta. Książki Zygmunta Augusta przechowywane w Bibliotece Archidiecezjalnej w Poznaniu, Poznań 1928; T. Ososiński, Biblioteka Zygmunta Augusta i jej monumenta w berlińskiej Staatsbibliothek, „Rocznik Biblioteki Narodowej” 2015, t. 46, s. 11–44; S. Rankelienė, Žygimanto Augusto knygos vilniaus universiteto bibliotekoje: knygų viršelių puošyba ir nauji duomenys apie proveniencijas; Krystyna Niklewiczówna, Piśmiennictwo hiszpańskie w Polsce w okresie staropolskim, [w:] Literatura staropolska w kontekście europejskim (związki i analogie), s. 94-95; I. Pietrzkiewicz, Stan krakowskich bibliotek klasztornych w latach 1795–1815, s. 218; Józef Białynia Chołodecki, Trynitarze, s. 17–23; Z.S. Zalewski, Lwowskiego zakonu Przenajświętszej Trójcy dzieło redempcji Polaków z niewoli tureckiej w końcu XVII wieku, s. 114–115. A. Grabowski, Wspomnienia, s. 187-188; J. Redondo, Diccionario biográfico y bibliográfico del humanismo español (siglos XV-XVII), s. 232–235; P.R. Leon, Brief notes on some 16th century Antwerp printers with special reference to Jean Steelsius and his Hispanic bibliography, University of Toronto: Scarborough College, s. 82–84.

Oprac. T.K.