ILUSTRACJA W KSIĄŻCE DAWNEJ:
alegoria jako sposób na wprowadzenie
czytelnika w tekst
J. Jakubowski, 5.XI.2025
Alegoria jako przenośny lub symboliczny komunikat wizualny, w którym obraz „nie wprost” odnosi się do pewnej idei, koncepcji lub pojęcia, została rozpowszechniona w sztukach plastycznych w okresie Baroku i trwała w Oświeceniu…. Tyle „encyklopedycznego”, ogólnikowego wstępu. A do czego sprowadzała się „alegoryczność” w odniesieniu do ilustracji w książce dawnej? W gruncie rzeczy do tego, że w ówczesnej książce – również w książce naukowej – na frontispisach, kartach tytułowych lub nad kolumną tekstu umieszczano niewielkie ilustracje, często o skomplikowanej kompozycji figuralnej, pełne osób, herbów, budynków, zwierząt etc. Wszystkie wizerunki miały jedną cechę wspólną – to, co na nich widać nie jest dokładnie tym, co one „znaczą”. Aby rozpoznać ich właściwe, zamierzone przez twórców „znaczenie”, należało użyć „alegorycznego klucza”.
Wykształceni odbiorcy książki XVII/XVIII w. byli w posiadaniu kilku komplementarnych „kluczy”, służących "dekodowaniu" alegorycznych sensów: po pierwsze proces odbywał się poprzez liczne odniesienia do mitologicznych (oraz ikonicznych) wzorów kultury antycznej, czyli świata Greków i Rzymian, który był wspólną, znaną wszystkim płaszczyzną; po wtóre, zarówno twórcy ilustracji jak też ich odbiorcy, posługiwali się „podręcznikami alegorycznych sensów”, a najsłynniejszym z nich była szeroko rozpowszechniona praca Cezarego Ripy 'Ikonologia' (wyd. I: 1593) (zamieszczono w niech liczne „motywy ilustracyjne” z wyjaśnieniem, jakie jest ich alegoryczne, symboliczne, niedosłowne znaczenie); po trzecie, ilustracjom w książkach towarzyszyły liczne podpowiedzi i wskazówki w formie mott i cytatów, których celem było naprowadzenie czytelnika na właściwe odczytanie „alegorycznej zagadki”. Aby dokładnie wyjaśnić, jak odbywała się gra pomiędzy nadawcą alegorycznego komunikatu a jego odbiorcami, prześledźmy dwa 'studia przypadku'.
Wykształceni odbiorcy książki XVII/XVIII w. byli w posiadaniu kilku komplementarnych „kluczy”, służących "dekodowaniu" alegorycznych sensów: po pierwsze proces odbywał się poprzez liczne odniesienia do mitologicznych (oraz ikonicznych) wzorów kultury antycznej, czyli świata Greków i Rzymian, który był wspólną, znaną wszystkim płaszczyzną; po wtóre, zarówno twórcy ilustracji jak też ich odbiorcy, posługiwali się „podręcznikami alegorycznych sensów”, a najsłynniejszym z nich była szeroko rozpowszechniona praca Cezarego Ripy 'Ikonologia' (wyd. I: 1593) (zamieszczono w niech liczne „motywy ilustracyjne” z wyjaśnieniem, jakie jest ich alegoryczne, symboliczne, niedosłowne znaczenie); po trzecie, ilustracjom w książkach towarzyszyły liczne podpowiedzi i wskazówki w formie mott i cytatów, których celem było naprowadzenie czytelnika na właściwe odczytanie „alegorycznej zagadki”. Aby dokładnie wyjaśnić, jak odbywała się gra pomiędzy nadawcą alegorycznego komunikatu a jego odbiorcami, prześledźmy dwa 'studia przypadku'.
Przykład pierwszy: winiety tytułowa w przyrodniczej pracy o rybach, autorstwa gdańszczanina Jacoba Th. Kleina (1685-1759), wydanej w Gdańsku w 1740 r.
Co widać na ilustracji?
Winieta przedstawia ubraną w antyczną tunikę kobietę w hełmie na głowie, wspartą na tarczy z podobizną twarzy długowłosego starca z szeroko otwartymi ustami. Kobieta lewą ręką obejmuje włócznię, którą wspiera o ramię, a u jej stóp leży zamknięta księga. Za kobietą widać cokół kolumny oraz pochylonego nad nią koguta, stojącego na postumencie z książek. Na prawo od kobiety umieszczono postać brodatego mężczyzny, wylewającego wodę z amfory, obok którego leży lew podtrzymujący tarczę z koroną i dwoma krzyżami. W tle widać koryto rzeki, opływającej mury warowne oraz zabudowania miasta.
Co widać na ilustracji?
Winieta przedstawia ubraną w antyczną tunikę kobietę w hełmie na głowie, wspartą na tarczy z podobizną twarzy długowłosego starca z szeroko otwartymi ustami. Kobieta lewą ręką obejmuje włócznię, którą wspiera o ramię, a u jej stóp leży zamknięta księga. Za kobietą widać cokół kolumny oraz pochylonego nad nią koguta, stojącego na postumencie z książek. Na prawo od kobiety umieszczono postać brodatego mężczyzny, wylewającego wodę z amfory, obok którego leży lew podtrzymujący tarczę z koroną i dwoma krzyżami. W tle widać koryto rzeki, opływającej mury warowne oraz zabudowania miasta.
Co to „znaczy”?
Atrybuty kobiety (tarcza, włócznia, hełm) pozwalają rozpoznać rzymską Minerwę, występującą jako uosobienie (personifikacja) Nauki (Scientia) oraz Cnoty (Virtus), co miało w Polsce tradycję sięgającą XVII wieku, szczególnie w kręgach akademickich. Wyobrażona na tarczy twarz starca z szeroko otwartymi ustami stanowi alegorię czasu, który "druzgocze, niszczy, zużywa i obala wszystkie rzeczy, bez trudu i znużenia”, co podkreśla przemijający, ludzki charakter symbolizowanej nauki. Atrybuty mężczyzny (broda, amfora) wskazują na postać Wodnika (Aquarius). W nawiązaniu do tematyki dzieła (w całości poświęconego rybom i ichtiologii), nie bez znaczenia pozostaje fakt, że w zodiaku Wodnik graniczy z archetypem Ryb (Pisces). Cokół kolumny symbolizuje oświecenie, będące podstawą prawdziwej filozofii. Kogut jest symbolem mądrości, a podtrzymujące go książki są symbolem pracy umysłowej i intelektualnego wysiłku, które do mądrości prowadzą. Lew, tarcza i korona to bezpośrednie nawiązanie do herbu Gdańska, którego wedutę z widokiem od strony Wisły oddano w najdalszym planie winiety – odnoszą się one do okoliczności związanych z osobą autora i powstaniem dzieła, co jest charakterystycznym elementem barokowych i rokokowych winiet tytułowych.
BIBLIOTHECA HISTORIA MUNDI
Atrybuty kobiety (tarcza, włócznia, hełm) pozwalają rozpoznać rzymską Minerwę, występującą jako uosobienie (personifikacja) Nauki (Scientia) oraz Cnoty (Virtus), co miało w Polsce tradycję sięgającą XVII wieku, szczególnie w kręgach akademickich. Wyobrażona na tarczy twarz starca z szeroko otwartymi ustami stanowi alegorię czasu, który "druzgocze, niszczy, zużywa i obala wszystkie rzeczy, bez trudu i znużenia”, co podkreśla przemijający, ludzki charakter symbolizowanej nauki. Atrybuty mężczyzny (broda, amfora) wskazują na postać Wodnika (Aquarius). W nawiązaniu do tematyki dzieła (w całości poświęconego rybom i ichtiologii), nie bez znaczenia pozostaje fakt, że w zodiaku Wodnik graniczy z archetypem Ryb (Pisces). Cokół kolumny symbolizuje oświecenie, będące podstawą prawdziwej filozofii. Kogut jest symbolem mądrości, a podtrzymujące go książki są symbolem pracy umysłowej i intelektualnego wysiłku, które do mądrości prowadzą. Lew, tarcza i korona to bezpośrednie nawiązanie do herbu Gdańska, którego wedutę z widokiem od strony Wisły oddano w najdalszym planie winiety – odnoszą się one do okoliczności związanych z osobą autora i powstaniem dzieła, co jest charakterystycznym elementem barokowych i rokokowych winiet tytułowych.
BIBLIOTHECA HISTORIA MUNDI
Przykład drugi: winieta alegoryczna nad kolumną tekstu głównego w tej samej przyrodniczej pracy o rybach, autorstwa gdańszczanina Jacoba Th. Kleina (1685–1759), wydanej w Gdańsku w 1740 r.
Co widać na ilustracji?
Winieta ilustracyjna przedstawia postać mężczyzny siedzącego na brzegu morza pośród drzew i grającego na flecie. U boku mężczyzny spoczywa pies, zwinięty w kłębek w pobliżu porzuconego kija pasterskiego. W części ‘lądowej’ ilustracji przedstawiono stado owiec, w części ‘wodnej’ rzeszę fantazyjnie zobrazowanych ryb i trudnych do jednoznacznego zakwalifikowania stworzeń morskich, które zmierzają w stronę muzykującego pasterza.
Co to "znaczy"?
Pasterz zwykle symbolizuje opiekuna i przewodnika, choć może występować także jako strażnik praźródła wiedzy (pierwotnie wyrocznia delficka przekazywała wróżby tylko pasterzom) . W interpretacji chrystologicznej pasterz i owce bezpośrednio wskazują na osoby Chrystusa i jego wiernych. Tak ujmowana, scena z winiety nawiązuje ponadto do rozpowszechnionych od V w. n.e. wizerunków Chrystusa Dobrego Pasterza, przedstawianego na wzór Orfeusza, czarującego zwierzęta cudownym śpiewem. Szczególny talent śpiewaka miał moc uciszania huczących fal oraz sprawiania, że ku muzykowi pochylały się drzewa, a dzikie bestie łagodniały jak baranki. Typowy instrument Orfeusza (lira) został tu zastąpiony przez flet, być może wskutek inspiracji staroniemieckimi bajkami, w których pojawiał się motyw czarodziejskiego fletu, dającego władzę nad istotami żywymi, wykorzystany później przez Emanuela Schikandera (1751–1812) jako motyw libretta znanej opery Wolfganga Amadeusza Mozarta (1756–1791) . Motyw orszaku morskich stworzeń (nereid, trytonów, delfinów i innych istot bajecznych, żyjących w żywiole morskim) – znany w historii sztuki jako tzw. 'Thiasos' – nawiązuje bezpośrednio do umieszczonego w tej samej edycji cytatu tytułowego z Eneidy Wergiliusza: "Dixit: eumque imis sub fluctibus audiit omnis Nereidum Phorcique Choruscum…". Funkcja narracyjno-interpretacyjna tej grafiki ilustracyjnej – podobnie jak wielu innych ilustracji zamieszczanych w książkach od XVI w. – polega na wizualnym przedstawieniu historii opowiedzianej w tekście. Rozpatrując ją na płaszczyźnie znaczeniowej bezpośrednio związanej z treścią dzieła i okolicznościami jego powstania, można przypuszczać, że pasterz personifikuje autora Jakuba Teodora Kleina. Został on przedstawiony jako opiekun stworzeń morskich, obwieszczający prawdziwą wiedzę o ich naturze i na sposób wergiliańskiego Kloanta spotykający się z zachwytem i posłuchem. Postać mężczyzny stanowiłaby wówczas alegoryczny portret autora, wprowadzającego czytelnika do książki w otoczeniu bohaterów swojego dzieła.
Podsumowanie
Nawet pobieżna analiza ikonograficzna wskazuje na spójny sens alegoryczny winiet, które odwołują się do konsekwentnie przywołanych symboli oświecenia poprzez naukę i intelekt (Minerwa, Wodnik, kogut, kolumna, książka). Trudno jednoznacznie stwierdzić o jakiej „mądrości” przypomina warstwa symboliczna winiet – interpretowana w bezpośrednim odniesieniu do treści dzieła może wskazywać, iż system taksonomiczny zaproponowany przez J.Th. Kleina stanowi prawdziwy opis świata przyrody; interpretowana na bardziej swobodnej płaszczyźnie znaczeniowej odnosi się zapewne do ogólnej idei mądrości, osiąganej poprzez rozum i naukę, czyli wartości najwyżej cenione w epoce Oświecenia. Bardziej ogólna warstwa znaczeniowa drugiej winiety odnosi się do osoby Chrystusa jako pasterza zbawiającego lud, a w takim ujęciu daje się zauważyć swoisty dialog pomiędzy symboliczną treścią obu analizowanych winiet – pierwsza stanowi apologię rozumu, druga wiary. Rozpatrywane łącznie, wyrażają wartości najważniejsze dla samego autora, który ufundowaną na nich relację człowieka do Boga i przyrody skomentował w cytacie, zamykającym część pierwszą dzieła o rybach: „The world was made to be inhabited by Beasts, but studied and contemplated by Man: ‘tis the Debt of our Reason we owe unto God, and the Homage we pay him for not being Beasts”.
Co widać na ilustracji?
Winieta ilustracyjna przedstawia postać mężczyzny siedzącego na brzegu morza pośród drzew i grającego na flecie. U boku mężczyzny spoczywa pies, zwinięty w kłębek w pobliżu porzuconego kija pasterskiego. W części ‘lądowej’ ilustracji przedstawiono stado owiec, w części ‘wodnej’ rzeszę fantazyjnie zobrazowanych ryb i trudnych do jednoznacznego zakwalifikowania stworzeń morskich, które zmierzają w stronę muzykującego pasterza.
Co to "znaczy"?
Pasterz zwykle symbolizuje opiekuna i przewodnika, choć może występować także jako strażnik praźródła wiedzy (pierwotnie wyrocznia delficka przekazywała wróżby tylko pasterzom) . W interpretacji chrystologicznej pasterz i owce bezpośrednio wskazują na osoby Chrystusa i jego wiernych. Tak ujmowana, scena z winiety nawiązuje ponadto do rozpowszechnionych od V w. n.e. wizerunków Chrystusa Dobrego Pasterza, przedstawianego na wzór Orfeusza, czarującego zwierzęta cudownym śpiewem. Szczególny talent śpiewaka miał moc uciszania huczących fal oraz sprawiania, że ku muzykowi pochylały się drzewa, a dzikie bestie łagodniały jak baranki. Typowy instrument Orfeusza (lira) został tu zastąpiony przez flet, być może wskutek inspiracji staroniemieckimi bajkami, w których pojawiał się motyw czarodziejskiego fletu, dającego władzę nad istotami żywymi, wykorzystany później przez Emanuela Schikandera (1751–1812) jako motyw libretta znanej opery Wolfganga Amadeusza Mozarta (1756–1791) . Motyw orszaku morskich stworzeń (nereid, trytonów, delfinów i innych istot bajecznych, żyjących w żywiole morskim) – znany w historii sztuki jako tzw. 'Thiasos' – nawiązuje bezpośrednio do umieszczonego w tej samej edycji cytatu tytułowego z Eneidy Wergiliusza: "Dixit: eumque imis sub fluctibus audiit omnis Nereidum Phorcique Choruscum…". Funkcja narracyjno-interpretacyjna tej grafiki ilustracyjnej – podobnie jak wielu innych ilustracji zamieszczanych w książkach od XVI w. – polega na wizualnym przedstawieniu historii opowiedzianej w tekście. Rozpatrując ją na płaszczyźnie znaczeniowej bezpośrednio związanej z treścią dzieła i okolicznościami jego powstania, można przypuszczać, że pasterz personifikuje autora Jakuba Teodora Kleina. Został on przedstawiony jako opiekun stworzeń morskich, obwieszczający prawdziwą wiedzę o ich naturze i na sposób wergiliańskiego Kloanta spotykający się z zachwytem i posłuchem. Postać mężczyzny stanowiłaby wówczas alegoryczny portret autora, wprowadzającego czytelnika do książki w otoczeniu bohaterów swojego dzieła.
Podsumowanie
Nawet pobieżna analiza ikonograficzna wskazuje na spójny sens alegoryczny winiet, które odwołują się do konsekwentnie przywołanych symboli oświecenia poprzez naukę i intelekt (Minerwa, Wodnik, kogut, kolumna, książka). Trudno jednoznacznie stwierdzić o jakiej „mądrości” przypomina warstwa symboliczna winiet – interpretowana w bezpośrednim odniesieniu do treści dzieła może wskazywać, iż system taksonomiczny zaproponowany przez J.Th. Kleina stanowi prawdziwy opis świata przyrody; interpretowana na bardziej swobodnej płaszczyźnie znaczeniowej odnosi się zapewne do ogólnej idei mądrości, osiąganej poprzez rozum i naukę, czyli wartości najwyżej cenione w epoce Oświecenia. Bardziej ogólna warstwa znaczeniowa drugiej winiety odnosi się do osoby Chrystusa jako pasterza zbawiającego lud, a w takim ujęciu daje się zauważyć swoisty dialog pomiędzy symboliczną treścią obu analizowanych winiet – pierwsza stanowi apologię rozumu, druga wiary. Rozpatrywane łącznie, wyrażają wartości najważniejsze dla samego autora, który ufundowaną na nich relację człowieka do Boga i przyrody skomentował w cytacie, zamykającym część pierwszą dzieła o rybach: „The world was made to be inhabited by Beasts, but studied and contemplated by Man: ‘tis the Debt of our Reason we owe unto God, and the Homage we pay him for not being Beasts”.