Cz.VIII: Z BIBLIOTEKI KRAJEWSKICH–
SIUDÓW – J. Jonston (1603–1675): polski lekarz
który zauroczył szoguna
dr hab. n.med. Krzysztof Krajewski-Siuda, 24.IX.2026
HOLENDERSKA EDYCJA DZIEŁA JANA JONSTONA
W naszej bibliotece znajduje się unikatowy (jedyny zidentyfikowany w Polsce) egzemplarz wydanego w Zjednoczonych Prowincjach Niderlandów w języku holenderskim dzieła "Historia naturalis", autorstwa doktora Jana Jonstona (1603–1675), uczonego który urodził się w Rzeczypospolitej w Szamotułach i identyfikował jako „scoto-polonus” lub "polonus". To monumentalne opracowanie, zawierające opisy i ryciny kilku tysięcy zwierząt, po raz pierwszy wydano po łacinie (Frankfurt 1650–1653). W edycji holenderskiej wszystkie tomy opublikowano w 1660 r., a w prezentowanym egzemplarzu zostały one zebrane w jednym woluminie, ręcznie opisanym na grzbiecie "Van de dieren" ("o zwierzętach").
Jonston – lekarz, uczony i polihistor, działający w radzie gimnazjum w Lesznie wraz ze słynnym pedagogiem Janem Amosem Komeńskym (1592–1670) – opracował syntezę ówczesnej wiedzy zoologicznej. Pisane w Lesznie, podzielone na pięć ksiąg dzieło, porządkowało świat przyrody za pomocą precyzyjnych miedziorytów Mateusza Meriana (1593–1650) z Frankfurtu, ojca znakomitej przyrodniczki i ilustratorki Marii Sibylli Merian (1647–1717). Stanowi ono nie tylko wybitne osiągnięcie nowożytnej europejskiej myśli przyrodniczej, lecz również fascynujący dowód międzykulturowej wymiany idei.
OD 'SAKOKU' DO 'RANGAKU' CZYLI PRZEŁAMYWANIE IZOLACJONIZMU
W XVIII w. traktat Jonstona trafił do Japonii w ramach wymiany dyplomatycznej z Holendrami. Kraj ten znajdował się wówczas w okresie izolacji politycznej (sakoku). Jedynym oknem na świat i źródłem wiedzy o Zachodzie była holenderska faktoria handlowa na sztucznej wyspie Dejima w Nagasaki. W 1663 r. szef faktorii (tzw. Opperhoofd) Willem Volger, udał się w coroczną podróż hołdowniczą na zamek w Edo (Tokio). Jako luksusowy i prestiżowy dar przekazał młodemu, czwartemu szogunowi z dynastii Tokugawa – Ietsunie – holenderskie wydanie zoologicznego dzieła, autorstwa lekarza z Szamotuł. Piękne ryciny wywołały na dworze poruszenie, a kilkadziesiąt lat później ósmy szogun, Tokugawa Yoshimune, nakazał nadwornym uczonym zbadać księgę i przełożyć ją na język japoński. Decyzja ta dała początek procesowi zwanemu rangaku (studia holenderskie/europejskie), który rozpoczął modernizację i intelektualne otwarcie Japonii.
Japońscy artyści zaczęli pieczołowicie kopiować ryciny Merianów. Doprowadziło to do wyjątkowej syntezy zachodniego realizmu anatomicznego (szczególnie widocznego w japońskich rysunkach ryb i wielorybów) z tradycyjną dalekowschodnią wrażliwością estetyczną i precyzją kreski. Zawarte w dziele Jonstona portrety lwów, inspirowanych obrazem Rubensa, zaczęły pojawiać się na drzeworytach japońskich, zastępując tradycyjne przedstawienia lwów chińskich [por. fotografie poniżej].
W naszej bibliotece znajduje się unikatowy (jedyny zidentyfikowany w Polsce) egzemplarz wydanego w Zjednoczonych Prowincjach Niderlandów w języku holenderskim dzieła "Historia naturalis", autorstwa doktora Jana Jonstona (1603–1675), uczonego który urodził się w Rzeczypospolitej w Szamotułach i identyfikował jako „scoto-polonus” lub "polonus". To monumentalne opracowanie, zawierające opisy i ryciny kilku tysięcy zwierząt, po raz pierwszy wydano po łacinie (Frankfurt 1650–1653). W edycji holenderskiej wszystkie tomy opublikowano w 1660 r., a w prezentowanym egzemplarzu zostały one zebrane w jednym woluminie, ręcznie opisanym na grzbiecie "Van de dieren" ("o zwierzętach").
Jonston – lekarz, uczony i polihistor, działający w radzie gimnazjum w Lesznie wraz ze słynnym pedagogiem Janem Amosem Komeńskym (1592–1670) – opracował syntezę ówczesnej wiedzy zoologicznej. Pisane w Lesznie, podzielone na pięć ksiąg dzieło, porządkowało świat przyrody za pomocą precyzyjnych miedziorytów Mateusza Meriana (1593–1650) z Frankfurtu, ojca znakomitej przyrodniczki i ilustratorki Marii Sibylli Merian (1647–1717). Stanowi ono nie tylko wybitne osiągnięcie nowożytnej europejskiej myśli przyrodniczej, lecz również fascynujący dowód międzykulturowej wymiany idei.
OD 'SAKOKU' DO 'RANGAKU' CZYLI PRZEŁAMYWANIE IZOLACJONIZMU
W XVIII w. traktat Jonstona trafił do Japonii w ramach wymiany dyplomatycznej z Holendrami. Kraj ten znajdował się wówczas w okresie izolacji politycznej (sakoku). Jedynym oknem na świat i źródłem wiedzy o Zachodzie była holenderska faktoria handlowa na sztucznej wyspie Dejima w Nagasaki. W 1663 r. szef faktorii (tzw. Opperhoofd) Willem Volger, udał się w coroczną podróż hołdowniczą na zamek w Edo (Tokio). Jako luksusowy i prestiżowy dar przekazał młodemu, czwartemu szogunowi z dynastii Tokugawa – Ietsunie – holenderskie wydanie zoologicznego dzieła, autorstwa lekarza z Szamotuł. Piękne ryciny wywołały na dworze poruszenie, a kilkadziesiąt lat później ósmy szogun, Tokugawa Yoshimune, nakazał nadwornym uczonym zbadać księgę i przełożyć ją na język japoński. Decyzja ta dała początek procesowi zwanemu rangaku (studia holenderskie/europejskie), który rozpoczął modernizację i intelektualne otwarcie Japonii.
Japońscy artyści zaczęli pieczołowicie kopiować ryciny Merianów. Doprowadziło to do wyjątkowej syntezy zachodniego realizmu anatomicznego (szczególnie widocznego w japońskich rysunkach ryb i wielorybów) z tradycyjną dalekowschodnią wrażliwością estetyczną i precyzją kreski. Zawarte w dziele Jonstona portrety lwów, inspirowanych obrazem Rubensa, zaczęły pojawiać się na drzeworytach japońskich, zastępując tradycyjne przedstawienia lwów chińskich [por. fotografie poniżej].
DZIEDZICTWO RZECZYPOSPOLITEJ I JEGO RECEPCJA W AZJI WSCHODNIEJ
Studiując godzinami japońskie archiwa, na jednej z rolek japońskich z XVIII w. udało mi się odnaleźć rysunki żubra i bobra, przerysowane z dzieła polskiego lekarza, co stanowi bezpośredni dowód recepcji tego dzieła w Japonii.
Prezentowany egzemplarz edycji "Viervoetige dieren" łączy w sobie dziedzictwo dawnej Rzeczypospolitej z procesem otwarcia Japonii na wiedzę Zachodu, trwale zapisując się w historii światowej nauki i sztuki. Oprócz recepcji w Japonii, książka polskiego lekarza trafiła również na odbiorców w Chinach. W Bibliotece Narodowej w Paryżu znajdują się XVIII-wieczne rysunki chińskie, zawierające wizerunki zwierząt, bezpośrednio przerysowanych z dzieła Jonstona (m.in. podobizny bobra i żubra).
Dzieło stworzone przez Polaka odegrało kluczową rolę w procesie, który połączył dwa odległe światy i trwale zmienił historię nauki w Azji Wschodniej. Praca Jonstona stanowi fascynujący przykład tego, w jaki sposób wiedza o przyrodzie przekraczała granice, stając się uniwersalnym językiem ludzkiej ciekawości.
Oryginalny holenderski podarek znajduje się obecnie w Archiwum Narodowym w Tokio, natomiast bliźniaczy egzemplarz w Polsce w Bibliotece Krajewskich-Siudów.
Polskie biblioteki publiczne posiadają różne wydania dzieła Jonstona (książka miała liczne edycje i była publikowana w różnych językach, przez stulecie stanowiąc najważniejszą encyklopedię zoologiczną Europy), lecz nie posiadają prezentowanego wydania holenderskiego.
"KRÓLESTWO ZWIERZĄT. HISTORIA NATURALNA EUROPY ŚRODKOWO-WSCHODNIEJ" / MUZEUM HISTORII POLSKI 2027
Egzemplarz z Biblioteki Krajewskich-Siudów na nasz koszt przejdzie trwającą niemal rok konserwację, wolumin będzie m.in. dezynfekowany w pracowni fumigacji Biblioteki Jagiellońskiej. Po przygotowaniu zostanie publicznie zaprezentowana w Muzeum Historii Polski w 2027 r. na wystawie "Królestwo zwierząt. Historia naturalna Europy Środkowo-Wschodniej", na którą Państwa zapraszamy.
.................................................................................................................
Oryginalne treści przedstawione w niniejszym eseju są wstępnym sprawozdaniem z kwerend historycznych, przeprowadzonych przez autora. Stanowią one również podstawę do opracowania obszerniejszego artykułu, który wkrótce ukaże się w literaturze przedmiotu.
Egzemplarz z Biblioteki Krajewskich-Siudów na nasz koszt przejdzie trwającą niemal rok konserwację, wolumin będzie m.in. dezynfekowany w pracowni fumigacji Biblioteki Jagiellońskiej. Po przygotowaniu zostanie publicznie zaprezentowana w Muzeum Historii Polski w 2027 r. na wystawie "Królestwo zwierząt. Historia naturalna Europy Środkowo-Wschodniej", na którą Państwa zapraszamy.
.................................................................................................................
Oryginalne treści przedstawione w niniejszym eseju są wstępnym sprawozdaniem z kwerend historycznych, przeprowadzonych przez autora. Stanowią one również podstawę do opracowania obszerniejszego artykułu, który wkrótce ukaże się w literaturze przedmiotu.
[Kolejny egzemplarz holenderskiej edycji J. Jonstona z Biblioteki Krajewskich-Siudów – współoprawne dwie części (poświęcona owadom i smokom); egzemplarz prezentowany w 2026 r. w Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha w Krakowie w ramach wystawy "Akitsushima. Wyspa ważek" (zdjęcie z wystawy)].
