O POJĘCIU 'KSIĄŻKI PIĘKNEJ'
według Lachowa, Lenarta,
Arcta i Smolika
J. Jakubowski, 5.XII.2025
[Bardzo dziękuję P. Arkadiuszowi Jabłońskiemu za udostępnienie fotografii druków bibliofilskich, które posłużyły za ilustracje do niniejszego tekstu].
Dla Woli Nikołajewicza Lachowa – rosyjskiego teoretyka książki, autora „Szkiców z torii sztuki książki” (wyd. pol. 1978) – celem naukowych dociekań było wypracowanie „ogólnego (uniwersalnego), systemowego modelu dynamicznej i funkcjonalnej struktury książki” (Lachow [1978]). Za podstawową funkcję książki Lachow uważał „maksymalne udostępnienie czytelnikowi treści”, przez strukturę rozumiejąc jednocześnie taką organizację wszystkich materialnych składników książki, która umożliwia optymalne realizowanie tego zadania. Lachow zauważył, że w historycznym rozwoju książki pojawiły się specyficzne ‘aparaty’, czyli zespoły elementów służących efektywnemu udostępnianiu komunikatu tekstowego czytelnikom (podzwonnym tego nazewnictwa jest tzw. „aparat naukowy w książce” czyli przypisy, indeksy, słowniki itp.). Model Lachowa uwzględniał cztery podstawowe ‘aparaty’: organizacji tekstu (interlinie, akapity, kustosze, itp.); materialnej organizacji książki (blok, oprawa, format itp.); orientacji wizualnej (odsyłacze, nagłówki, przypisy, znaki indykacyjne np. asteryksy, itp.), informacji poglądowej (kominikaty wizualne w książce – ilustracje, tabele, wykresy, itp.).
W ujęciu Lachowa aparaty książki, tworzące jej funkcjonalną strukturę, nie mają charakteru rozłącznego. Poszczególne „jednostki elementarne” (np. akapit, żywa pagina) mogą spełniać istotne role w kilku aparatach jednocześnie. Wszystkie wymienione elementy uczestniczą w tworzeniu ‘kompozycji przestrzenno-obrazowej’ książki, która wyraża się w jej ‘kompozycji architektonicznej’ oraz ‘kompozycji plastycznej’. Kompozycja architektoniczna wytworzona jest w przestrzeni książki za pomocą „realnych form przedmiotowych; bloku kart, oprawy, wyklejki itd., a także konstrukcji tekstowej z szeregiem znaków, światłem między wierszami, marginesami, rubrykami”, przy czym warto pamiętać, że w przypadku dawnej książki drukowanej oprawa była elementem pochodzącym od właściciela i działającego na jego zlecenie introligatora, podczas gdy materializowaniem tekstu zajmowali się drukarze i wydawcy.
Dla Woli Nikołajewicza Lachowa – rosyjskiego teoretyka książki, autora „Szkiców z torii sztuki książki” (wyd. pol. 1978) – celem naukowych dociekań było wypracowanie „ogólnego (uniwersalnego), systemowego modelu dynamicznej i funkcjonalnej struktury książki” (Lachow [1978]). Za podstawową funkcję książki Lachow uważał „maksymalne udostępnienie czytelnikowi treści”, przez strukturę rozumiejąc jednocześnie taką organizację wszystkich materialnych składników książki, która umożliwia optymalne realizowanie tego zadania. Lachow zauważył, że w historycznym rozwoju książki pojawiły się specyficzne ‘aparaty’, czyli zespoły elementów służących efektywnemu udostępnianiu komunikatu tekstowego czytelnikom (podzwonnym tego nazewnictwa jest tzw. „aparat naukowy w książce” czyli przypisy, indeksy, słowniki itp.). Model Lachowa uwzględniał cztery podstawowe ‘aparaty’: organizacji tekstu (interlinie, akapity, kustosze, itp.); materialnej organizacji książki (blok, oprawa, format itp.); orientacji wizualnej (odsyłacze, nagłówki, przypisy, znaki indykacyjne np. asteryksy, itp.), informacji poglądowej (kominikaty wizualne w książce – ilustracje, tabele, wykresy, itp.).
W ujęciu Lachowa aparaty książki, tworzące jej funkcjonalną strukturę, nie mają charakteru rozłącznego. Poszczególne „jednostki elementarne” (np. akapit, żywa pagina) mogą spełniać istotne role w kilku aparatach jednocześnie. Wszystkie wymienione elementy uczestniczą w tworzeniu ‘kompozycji przestrzenno-obrazowej’ książki, która wyraża się w jej ‘kompozycji architektonicznej’ oraz ‘kompozycji plastycznej’. Kompozycja architektoniczna wytworzona jest w przestrzeni książki za pomocą „realnych form przedmiotowych; bloku kart, oprawy, wyklejki itd., a także konstrukcji tekstowej z szeregiem znaków, światłem między wierszami, marginesami, rubrykami”, przy czym warto pamiętać, że w przypadku dawnej książki drukowanej oprawa była elementem pochodzącym od właściciela i działającego na jego zlecenie introligatora, podczas gdy materializowaniem tekstu zajmowali się drukarze i wydawcy.
Kompozycja plastyczna, w której „obraz (ozdoba bądź ilustracja) zawsze wyróżnia się swymi indywidualnymi cechami plastycznymi”, kształtowana jest przez drukarza-wydawcę i zespół ilustratorów (autorów rysunków, rytowników), tworzących pod jego nadzorem, względnie pod nadzorem autora.
Lachow – rasowy „teoretyk książki” – podjął niełatwą próbę zmierzenia się z pojęciem ‘książki pięknej’, z wykorzystaniem wprowadzonej przez siebie terminologii. Przyjął, że wartość estetyczna książki nie wynika z obecności żadnego konkretnego ‘aparatu estetycznego’, którego istnienia nie postulował – nie jest ona również prostą sumą ozdobników typograficznych czy ilustracyjnych, obecnych w danej edycji. Uznał, że jest wypadkową wszystkich ‘aparatów książki’, których wzajemna harmonia decyduje o funkcjonalności książki. W ujęciu Lachowa ‘książka piękna’ powinna właściwie optymalizować proces przekazywania komunikatu tekstowego czytelnikowi, a dla twórców książki podstawowym celem działań winno być dążenie do syntezy piękna i użyteczności, czyli „łączenie dwóch płaszczyzn – estetycznej i utylitarnej – w trakcie praktycznego tworzenia książki”.
Stanowisko Lachowa ma charakter normatywny – wykorzystując uprawnioną analogię pomiędzy koncepcjami estetycznymi i etycznymi (por. Lacey [1999], s. 60–61) można je nazwać ‘estetycznym utylitaryzmem’.
Lachow – rasowy „teoretyk książki” – podjął niełatwą próbę zmierzenia się z pojęciem ‘książki pięknej’, z wykorzystaniem wprowadzonej przez siebie terminologii. Przyjął, że wartość estetyczna książki nie wynika z obecności żadnego konkretnego ‘aparatu estetycznego’, którego istnienia nie postulował – nie jest ona również prostą sumą ozdobników typograficznych czy ilustracyjnych, obecnych w danej edycji. Uznał, że jest wypadkową wszystkich ‘aparatów książki’, których wzajemna harmonia decyduje o funkcjonalności książki. W ujęciu Lachowa ‘książka piękna’ powinna właściwie optymalizować proces przekazywania komunikatu tekstowego czytelnikowi, a dla twórców książki podstawowym celem działań winno być dążenie do syntezy piękna i użyteczności, czyli „łączenie dwóch płaszczyzn – estetycznej i utylitarnej – w trakcie praktycznego tworzenia książki”.
Stanowisko Lachowa ma charakter normatywny – wykorzystując uprawnioną analogię pomiędzy koncepcjami estetycznymi i etycznymi (por. Lacey [1999], s. 60–61) można je nazwać ‘estetycznym utylitaryzmem’.
Warto jednak podkreślić, że stawianie znaku równoważności pomiędzy pojęciem piękna a zasadą maksymalizowania użyteczności nie było regułą powszechnie akceptowaną w refleksji nad estetyką książki. W okresie dwudziestolecia międzywojennego można wskazać co najmniej kilka odmiennych stanowisk, propagowanych przez czynnych uczestników ruchu bibliofilskiego i wydawniczego w Polsce.
Dla Michała Arcta o pięknie książki decydowały dwa czynniki: piękna treść (wartości dzieła) oraz piękna szata książki, rozumiana jako artystyczna harmonia papieru, układu stronic, kroju czcionek i ilustracji (M. Arct [1926], s. 14). Z kolei dla Przecława Smolika termin „książka piękna” zarezerwowany był dla wybitnych dzieł z zakresu poezji, estetyki, kultury i sztuki, zrealizowanych w zindywidualizowanej i harmonijnej szacie edytorskiej i w żadnym razie nie dotyczył książki użytkowej i naukowej, która w szczególnych przypadkach zasługiwała co najwyżej na miano „książki estetycznej” (Smolik [1926], s 11–13). Dla Bonawentury Lenarta (którego poglądy były najbliższe późniejszej refleksji teoretycznej Lachowa) piękno książki wynikało z zachowania łączności pomiędzy użytecznością i estetyką jej elementów składowych (Lenart [1928], s. 7–8).
Koncepcja estetyczna Lachowa, będąca konsekwencją ujęcia książki jako przedmiotu użytkowego a zarazem systemu komunikacji, prowadziła do „zadaniowego” traktowania książki oraz głębokiego przekonania o tym, że realizatorzy książki winni czynić zadość regule, zgodnie z którą „forma zawsze powinna podążać za funkcją” (Eco [1972], s. 287).
Dla Michała Arcta o pięknie książki decydowały dwa czynniki: piękna treść (wartości dzieła) oraz piękna szata książki, rozumiana jako artystyczna harmonia papieru, układu stronic, kroju czcionek i ilustracji (M. Arct [1926], s. 14). Z kolei dla Przecława Smolika termin „książka piękna” zarezerwowany był dla wybitnych dzieł z zakresu poezji, estetyki, kultury i sztuki, zrealizowanych w zindywidualizowanej i harmonijnej szacie edytorskiej i w żadnym razie nie dotyczył książki użytkowej i naukowej, która w szczególnych przypadkach zasługiwała co najwyżej na miano „książki estetycznej” (Smolik [1926], s 11–13). Dla Bonawentury Lenarta (którego poglądy były najbliższe późniejszej refleksji teoretycznej Lachowa) piękno książki wynikało z zachowania łączności pomiędzy użytecznością i estetyką jej elementów składowych (Lenart [1928], s. 7–8).
Koncepcja estetyczna Lachowa, będąca konsekwencją ujęcia książki jako przedmiotu użytkowego a zarazem systemu komunikacji, prowadziła do „zadaniowego” traktowania książki oraz głębokiego przekonania o tym, że realizatorzy książki winni czynić zadość regule, zgodnie z którą „forma zawsze powinna podążać za funkcją” (Eco [1972], s. 287).
Warto zaznaczyć, że we współczesnych badaniach bibliologicznych ‘estetyka książki’ (nazywana niekiedy ‘estetyką druku’ czy też ‘sztuką książki’ a nawet ‘sztuką książkową’) jest nauką opisową, dążącą do rekonstrukcji i poznania dawnych kryteriów estetycznej oceny materialnej postaci książki o tyle, o ile przekazują nam one wiedzę o „mentalności, upodobaniach estetycznych, jak również pojmowaniu funkcji książki w różnych momentach jej dziejów” (Komza [2011], s. 58). Badania tego typu – wchodzące w skład szeroko rozumianego edytorstwa, ujętego w perspektywie historycznej – nie dążą do sformułowania uniwersalnego wzorca ‘książki pięknej’, lecz skupiają się na odtwarzaniu zmieniających się w czasie funkcji materiału oglądowego w książce, traktowanej jako komunikat słowno-obrazowy.
Nieco już przebrzmiała koncepcja ‘aparatów książki’, w których elementy należące do bibliologiczno-metodologicznej budowy edycji pełnią różne funkcje, wciąż zachęca do tego, by spojrzeć na książkę jako zespół współzależnych czynników, służących efektywnemu komunikowaniu treści. Sugestia Lachowa, że rozwiązania funkcjonalne w edytorstwie książki zmieniały się w czasie, zachęca do szukania ich poszczególnych, historycznych egzemplifikacji. Konsekwentne analizowanie np. informacji poglądowej w edycjach określonych epok przyczynić się może do lepszego uchwycenia edytorsko-typograficznego wzorca książki dawnej.
LITERATURA:
M. Arct, Piękno w książce, Warszawa 1926.
U. Eco, Pejzaż semiotyczny. Przeł. A. Weinsberg, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1972.
M. Komza, Estetyka książki w badaniach bibliologicznych, [w:] Bibliologia i informatologia. Pod red. D. Kuźmy, Warszawa 2011.
A.R. Lacey, Słownik filozoficzny. Przeł. R. Matuszewski, Poznań 1999, s. 60–61.
W.N. Lachow, Struktura funkcjonalnej organizacji książki, [w:] idem, Szkice z teorii książki. Przeł. B. Chrzanowska-Sokołowska, K. Gieda, M. Komza, G. Talar. Red. przekł. K. Migoń, Wrocław 1978.
B. Lenart, Piękna książka jako zespół czynników materialnych papieru, czcionek, ilustracji światłoczułych, druku i oprawy, Wilno 1928.
P. Smolik, O książce pięknej, Warszawa 1926.
BIBLIOTHECA HISTORIA MUNDI
Nieco już przebrzmiała koncepcja ‘aparatów książki’, w których elementy należące do bibliologiczno-metodologicznej budowy edycji pełnią różne funkcje, wciąż zachęca do tego, by spojrzeć na książkę jako zespół współzależnych czynników, służących efektywnemu komunikowaniu treści. Sugestia Lachowa, że rozwiązania funkcjonalne w edytorstwie książki zmieniały się w czasie, zachęca do szukania ich poszczególnych, historycznych egzemplifikacji. Konsekwentne analizowanie np. informacji poglądowej w edycjach określonych epok przyczynić się może do lepszego uchwycenia edytorsko-typograficznego wzorca książki dawnej.
LITERATURA:
M. Arct, Piękno w książce, Warszawa 1926.
U. Eco, Pejzaż semiotyczny. Przeł. A. Weinsberg, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy 1972.
M. Komza, Estetyka książki w badaniach bibliologicznych, [w:] Bibliologia i informatologia. Pod red. D. Kuźmy, Warszawa 2011.
A.R. Lacey, Słownik filozoficzny. Przeł. R. Matuszewski, Poznań 1999, s. 60–61.
W.N. Lachow, Struktura funkcjonalnej organizacji książki, [w:] idem, Szkice z teorii książki. Przeł. B. Chrzanowska-Sokołowska, K. Gieda, M. Komza, G. Talar. Red. przekł. K. Migoń, Wrocław 1978.
B. Lenart, Piękna książka jako zespół czynników materialnych papieru, czcionek, ilustracji światłoczułych, druku i oprawy, Wilno 1928.
P. Smolik, O książce pięknej, Warszawa 1926.
BIBLIOTHECA HISTORIA MUNDI