Cz.I: Z BIBLIOTEKI KRAJEWSKICH-SIUDÓW
– kosaćce z Bielska oraz inne przedstawienia
irysów w książce XV–XIX w.
dr hab. n.med. Krzysztof Krajewski-Siuda, 18.II.2026
ŚLEDZTWO W SPRAWIE KOSAĆCÓW Z BIELSKA
Poniżej przedstawiam właśnie nabyte od dr. Jakuba Jakubowskiego w gdyńskim antykwariacie "Historia mundi. Rara & Curiosa" studium z natury irysa, wykonane w Bielsku (Bielitz) w czerwcu 1919 r. i sygnowane A. Hyżdal w formacie royal folio (wys. 523 mm).
1. JAKI GATUNEK?
Jest to akwarela/gwasz przedstawiająca irys bródkowy/niemiecki (Iris germanica), którego nie należy mylić z kosaćcem trawolistnym (Iris graminea) - choć początkowo opis antykwaryczny wskazywał na (być może) tego drugiego.
Czym się różnią? I skąd takie w ogóle przypuszczenie mogło się pojawić? Irys niemiecki jest większy (i rzec można klasyczny), natomiast irys trawolistny jest mniejszy, subtelniejszy i bez bródki.
Iris germanica ma charakterystyczną “bródkę” (owłosione włoski na fallusach – zewnętrznych płatkach), które wyróżniają go od irysów bezbródkowych, do których należy kosaciec trawolistny. Kosaciec bródkowy woli siedliska suche, natomiast trawolistny podmokłe.
Co ważne kosaciec trawolistny to gatunek, który występował w XIX w. oraz na pocz. XX w. wyłącznie na Śląsku Cieszyńskim (Pogórzu Cieszyńskim), czyli w okolicach Bielska [Bielitz]. Później nie stwierdzono występowania siedlisk nigdzie w Polsce i dzisiaj kosaciec trawolistny uznawany jest za wymarły w naszym kraju. Kosaciec trawolistny wydziela też bardzo charakterystyczny zapach przypominający śliwkę węgierkę.
Poniżej przedstawiam właśnie nabyte od dr. Jakuba Jakubowskiego w gdyńskim antykwariacie "Historia mundi. Rara & Curiosa" studium z natury irysa, wykonane w Bielsku (Bielitz) w czerwcu 1919 r. i sygnowane A. Hyżdal w formacie royal folio (wys. 523 mm).
1. JAKI GATUNEK?
Jest to akwarela/gwasz przedstawiająca irys bródkowy/niemiecki (Iris germanica), którego nie należy mylić z kosaćcem trawolistnym (Iris graminea) - choć początkowo opis antykwaryczny wskazywał na (być może) tego drugiego.
Czym się różnią? I skąd takie w ogóle przypuszczenie mogło się pojawić? Irys niemiecki jest większy (i rzec można klasyczny), natomiast irys trawolistny jest mniejszy, subtelniejszy i bez bródki.
Iris germanica ma charakterystyczną “bródkę” (owłosione włoski na fallusach – zewnętrznych płatkach), które wyróżniają go od irysów bezbródkowych, do których należy kosaciec trawolistny. Kosaciec bródkowy woli siedliska suche, natomiast trawolistny podmokłe.
Co ważne kosaciec trawolistny to gatunek, który występował w XIX w. oraz na pocz. XX w. wyłącznie na Śląsku Cieszyńskim (Pogórzu Cieszyńskim), czyli w okolicach Bielska [Bielitz]. Później nie stwierdzono występowania siedlisk nigdzie w Polsce i dzisiaj kosaciec trawolistny uznawany jest za wymarły w naszym kraju. Kosaciec trawolistny wydziela też bardzo charakterystyczny zapach przypominający śliwkę węgierkę.
2. AUTOR I KONTEKST POWSTANIA
Trudno ustalić kim jest autor akwareli i czemu miała służyć. Sygnatura A. Hyżdal być może wskazuje na Aloisa Hyżdala - działacza narodowościowego niemieckiego w Katowicach (przewodniczącego Deutsche Gemeinschaft do 1925 r.). Ustalenie autora wymagałoby dalszych badań. Akwarela powstała jako jedna z cyklu (tablica X) i nosi oznaczenie: BGSCHLK najpewniej oznacza Bürgerliche Gymnasial- und Schullehrerseminar lub podobny termin oznaczający “mieszczańskie seminarium nauczycielskie i gimnazjalne” (szkołę miejską przygotowującą nauczycieli i uczniów do gimnazjum). Czy był to prototyp ryciny jakiegoś podręcznika rysunku (botaniki)? Na takie rozwiązanie wskazywałby fakt umieszczenia pełnokolorowego irysa obok szkicu do barwienia (jakby cienia).
3. CZAS POWSTANIA
Akwarela/gwasz jest sygnowana na 28 czerwca 1919 r. - czyli dokładnie na miesiąc przed decyzją na konferencji w Wersalu o przyłączeniu Bielska i części dawnego Księstwa Cieszyńskiego do Polski.
Pierwotnie na podstawie kryterium etnicznego i językowego cały Śląsk Cieszyński miał przypaść Polsce - wskutek jednak interwencji wojsk czeskich w czasie tzw. wojny siedmiodniowej na początku 1919 r. Czesi w brutalny sposób (zabijając przy tym okrutnie jeńców) zajęli tzw. Zaolzie z bogatym zagłębiem karwińskim zamieszkałym przez ludność polskojęzyczną. Polsce przypadła mniejsza część Śląska Cieszyńskiego z bogatym Bielskiem i tzw. wyspą niemiecką wokół miasta.
Trudno ustalić kim jest autor akwareli i czemu miała służyć. Sygnatura A. Hyżdal być może wskazuje na Aloisa Hyżdala - działacza narodowościowego niemieckiego w Katowicach (przewodniczącego Deutsche Gemeinschaft do 1925 r.). Ustalenie autora wymagałoby dalszych badań. Akwarela powstała jako jedna z cyklu (tablica X) i nosi oznaczenie: BGSCHLK najpewniej oznacza Bürgerliche Gymnasial- und Schullehrerseminar lub podobny termin oznaczający “mieszczańskie seminarium nauczycielskie i gimnazjalne” (szkołę miejską przygotowującą nauczycieli i uczniów do gimnazjum). Czy był to prototyp ryciny jakiegoś podręcznika rysunku (botaniki)? Na takie rozwiązanie wskazywałby fakt umieszczenia pełnokolorowego irysa obok szkicu do barwienia (jakby cienia).
3. CZAS POWSTANIA
Akwarela/gwasz jest sygnowana na 28 czerwca 1919 r. - czyli dokładnie na miesiąc przed decyzją na konferencji w Wersalu o przyłączeniu Bielska i części dawnego Księstwa Cieszyńskiego do Polski.
Pierwotnie na podstawie kryterium etnicznego i językowego cały Śląsk Cieszyński miał przypaść Polsce - wskutek jednak interwencji wojsk czeskich w czasie tzw. wojny siedmiodniowej na początku 1919 r. Czesi w brutalny sposób (zabijając przy tym okrutnie jeńców) zajęli tzw. Zaolzie z bogatym zagłębiem karwińskim zamieszkałym przez ludność polskojęzyczną. Polsce przypadła mniejsza część Śląska Cieszyńskiego z bogatym Bielskiem i tzw. wyspą niemiecką wokół miasta.
4. ZASTOSOWANIE
Starte kłącza kosaćców (różnych gatunków) stosowane były w beskidzkiej medycynie ludowej jako dodatek do mieszanek ziół wykrztuśnych (mukolitycznych), ale z dużą ostrożnością ze względu na toksyczność. Już stare renesansowe zielniki (w tym przechowywane w Bibliotece Krajewskich-Siudów) wskazywały na moczopędne działanie tego substratu oraz w leczeniu „spraw kobiecych”.
Płatki kosaćców stosowane były także do uzyskiwania barwnika do farb do iluminowania starych rękopisów. Wreszcie kłącze kosaćca ma bardzo dużo olejków eterycznych, w związku z czym używane jest w przemyśle perfumeryjnym, jakkolwiek ekstrakt irysowy jest droższy od złota. Nutę irysową zawierają perfumy damskie: Lancôme La Vie Est Belle, Guerlain Mon Guerlain, Prada Infusion d’Iris oraz męskie Nightology Iris Shadow.
3. PAMIĄTKA W BIELSKICH OGRODACH
Mimo, że zniknął z lasów i łąk Beskidów, kosaciec trawolistny przetrwał w bielskich ogrodach przydomowych, szczególnie w tych starszych dzielnicach (np. w Cygańskim Lesie czy w Mikuszowicach).
Jest tam traktowany jako roślina „staroświecka”, przekazywana z pokolenia na pokolenie. Jeśli poczujesz zapach śliwek przechodząc obok jakiegoś starego ogrodzenia w maju, to znak, że właśnie go znalazłeś.
Obydwa gatunki kosaćców rosły w ogrodzie moich Rodziców przy Olszówce (być może kosaciec trawolisty jeszcze tam rośnie).
4. BOGACTWO PRZYRODNICZE ŚLĄSKA CIESZYŃSKIEGO
Czyżby historia naturalna irysów była przykładem bogatej, ciekawej, ale też skomplikowanej odrębności nie tylko historycznej i kulturowej, ale też przyrodniczej Śląska Cieszyńskiego (obok takich przykładów jak cieszynianka czy zygzakowiec kornakowiec)?
5. IKONOGRAFIA
Różne przestawienia irysa niemieckiego i kosaćca trawolistnego znaleźć można w zbiorach Biblioteki Krajewskich-Siudów. Posiadamy zarówno przestawienia irysów z XV, XVI, XVII, XVIII i XIX w., przy czym nowo nabyta ponadstuletnia akwarela jest najmłodszym odzwierciedleniem tej rośliny w Bibliotece Krajewskich-Siudów (poniżej wybrane studia).
Różne przestawienia irysa niemieckiego i kosaćca trawolistnego znaleźć można w zbiorach Biblioteki Krajewskich-Siudów. Posiadamy zarówno przestawienia irysów z XV, XVI, XVII, XVIII i XIX w., przy czym nowo nabyta ponadstuletnia akwarela jest najmłodszym odzwierciedleniem tej rośliny w Bibliotece Krajewskich-Siudów (poniżej wybrane studia).
Gart der Gesundheit, Johannes de Cuba,
1487 r.,
[Biblioteka Krajewskich-
Siudów]
(rarissimum!)
Pierandrea
Matthioli,
1568 r.,
[Biblioteka Krajewskich-
Siudów]
Tabernaemontanus, 1591 r.,
[Biblioteka Krajewskich-
Siudów]
Maria Sibylla
Merian,
1730 / 1770 r.,
[Biblioteka Krajewskich-
Siudów]
Diederich Franz Leonhard von Schlechtendal,
Flora
von Deutschland,
1842 r.
[Biblioteka Krajewskich-
Siudów]