ILUSTRACJA NAUKOWA: 'SIECI' I 'DRZEWA
ŻYCIA' – czy pierwsze wizerunki tego typu
opublikowano w Rzeczypospolitej?
J. Jakubowski, 10.III.2026
ARYSTOTELEJSKA ‘SCALA NATURAE’ CZYLI LINEARNY PORZĄDEK ‘ŁAŃCUCHA BYTÓW’
Od antyku do poł. XVIII wieku uczeni w dziedzinie ‘naturalis historia’ prawie bez wyjątku przyjmowali i upowszechniali arystotelejską koncepcję 'scala naturae' (tzw. ideę ‘łańcucha bytów’). Zgodnie z tym poglądem, wszystkie organizmy żywe uporządkować można od istot najbardziej prymitywnych do bytów najdoskonalszych. Porządek miał charakter logiczny (nie genetyczny) i zawierał w sobie przesłankę o pełni i ciągłości 'continuum' bytu (Lovejoy [2009], s. 213–217). Wizualnym odpowiednikiem tego przekonania – stanowiącego milczące założenie ówczesnej 'filozofii biologii' – był wizerunek schodów lub drabiny, wznoszących się od prymitywnego 'dołu' ku coraz doskonalszej 'górze'.
‘RETE NATURAE’ ORAZ 'ARBOR NATURAE' – METAFORY USIECIOWIONYCH ORAZ ROZGAŁĘZIONYCH WSPÓŁZALEŻNOŚCI
W poł. XVIII w. – pod wpływem dynamicznego rozwoju opisowych nauk przyrodniczych, dostarczających coraz bardziej szczegółowej wiedzy o organizmach – ideę łańcucha bytów zastąpiono metaforą 'sieci życia' (łac. ‘rete naturae’), która trafniej wyrażała liczne współzależności i związki pomiędzy grupami roślin i zwierząt. Pierwszym, który przedstawił 'model życia', posługując się metaforycznym opisem sieci, był włoski medyk i botanik Vitaliano Donati (1717–1762) w "Della storia naturale Marina dell'Adriatico" (Venetia 1750) (Ragan [2009], s. 8–9).
Piętnaście lat później pruski zoolog, botanik i geolog Peter Simon Pallas (1741–1811), w dziele "Elenchus zoophytorum" (Hagae 1766) (s. 24–25), przywołał antyczną koncepcję 'scala naturae', zreferował podstawowe założenia zaproponowanego przez Donatiego modelu 'rete naturae' oraz zaproponował inną, bardziej pojemną metaforę 'arbor naturae', jego zdaniem lepiej oddającą współzależności bytów ożywionych ('corporum organicorum systema'). W ujęciu Pallasa, wyobrażona 'rete naturae' składała się z przylegających do siebie 'figur wielościennych' (łac. figurae polyhedrae), czy też połączonych ze sobą 'wielokomorowych otoczek' (łac. multilocularae areolae), mających za pomocą przestrzennego, geometrycznego modelu oddawać różnego rodzaju 'podobieństwa' i 'związki' ('affinitates' – jeszcze nie w znaczeniu 'pokrewieństw' czy 'związków krwi') pomiędzy grupam organizmów. Choć opis ten przywodzi na myśl strukturę plastra miodu, trudno jednoznacznie rozpoznać zamysł Pallasa, ponieważ uczony nie poparł idei wizualnym odpowiednikiem i pozostawił edycję bez ilustracji. Wprowadzając metaforę 'drzewa życia' posłużył się bardziej jednoznaczną deskrypcją:
"Et jam Donati judiciose observavit, non in Scalam & seriem continuata esse, sed in Rete cohaerere Naturae opera. At omnium optime Arboris imagine adumbraretur Corporum organicorum Systema, quae a radice statim, e simplicissimis plantis atque animalibus duplicem, varie contiguum proferat truncum, Animalem & Vegetabilem." (s. 23)
[I jak też Donati słusznie zauważył, nie w Łańcuchu i nie w serii następują po sobie, lecz w Sieci są ze sobą połączone dzieła Natury. Najlepiej jednak ze wszystkich wyobraża system ciał organicznych widok drzewa, które od razu z korzenia, poprzez najprostsze formy roślin i zwierząt, wytwarza podwójny, stykający się ze sobą pień, zwierzęcy i roślinny. (tłum. J.J.)]
Historycy nauki upatrywali pierwszych wizerunków 'rete naturae‘ w publikacjach z poł. XVIII w. (por. poniżej), jednocześnie wskazując, że w pocz. XIX w. upowszechniło się 'usieciowione' postrzeganie 'cykli' (znanych od czasów antyku i średniowiecza w kosmologii, chronologii, etc.) w fizjologicznych przemianach organizmów oraz w ramach genetycznych zależnościach pomiędzy ich pokoleniami (transformizm i proto-ewolucjonizm) (Archibald [2014], s. 56; Hopwood, Müller‐Wille, Browne et al. [2021], s. 89).
Od antyku do poł. XVIII wieku uczeni w dziedzinie ‘naturalis historia’ prawie bez wyjątku przyjmowali i upowszechniali arystotelejską koncepcję 'scala naturae' (tzw. ideę ‘łańcucha bytów’). Zgodnie z tym poglądem, wszystkie organizmy żywe uporządkować można od istot najbardziej prymitywnych do bytów najdoskonalszych. Porządek miał charakter logiczny (nie genetyczny) i zawierał w sobie przesłankę o pełni i ciągłości 'continuum' bytu (Lovejoy [2009], s. 213–217). Wizualnym odpowiednikiem tego przekonania – stanowiącego milczące założenie ówczesnej 'filozofii biologii' – był wizerunek schodów lub drabiny, wznoszących się od prymitywnego 'dołu' ku coraz doskonalszej 'górze'.
‘RETE NATURAE’ ORAZ 'ARBOR NATURAE' – METAFORY USIECIOWIONYCH ORAZ ROZGAŁĘZIONYCH WSPÓŁZALEŻNOŚCI
W poł. XVIII w. – pod wpływem dynamicznego rozwoju opisowych nauk przyrodniczych, dostarczających coraz bardziej szczegółowej wiedzy o organizmach – ideę łańcucha bytów zastąpiono metaforą 'sieci życia' (łac. ‘rete naturae’), która trafniej wyrażała liczne współzależności i związki pomiędzy grupami roślin i zwierząt. Pierwszym, który przedstawił 'model życia', posługując się metaforycznym opisem sieci, był włoski medyk i botanik Vitaliano Donati (1717–1762) w "Della storia naturale Marina dell'Adriatico" (Venetia 1750) (Ragan [2009], s. 8–9).
Piętnaście lat później pruski zoolog, botanik i geolog Peter Simon Pallas (1741–1811), w dziele "Elenchus zoophytorum" (Hagae 1766) (s. 24–25), przywołał antyczną koncepcję 'scala naturae', zreferował podstawowe założenia zaproponowanego przez Donatiego modelu 'rete naturae' oraz zaproponował inną, bardziej pojemną metaforę 'arbor naturae', jego zdaniem lepiej oddającą współzależności bytów ożywionych ('corporum organicorum systema'). W ujęciu Pallasa, wyobrażona 'rete naturae' składała się z przylegających do siebie 'figur wielościennych' (łac. figurae polyhedrae), czy też połączonych ze sobą 'wielokomorowych otoczek' (łac. multilocularae areolae), mających za pomocą przestrzennego, geometrycznego modelu oddawać różnego rodzaju 'podobieństwa' i 'związki' ('affinitates' – jeszcze nie w znaczeniu 'pokrewieństw' czy 'związków krwi') pomiędzy grupam organizmów. Choć opis ten przywodzi na myśl strukturę plastra miodu, trudno jednoznacznie rozpoznać zamysł Pallasa, ponieważ uczony nie poparł idei wizualnym odpowiednikiem i pozostawił edycję bez ilustracji. Wprowadzając metaforę 'drzewa życia' posłużył się bardziej jednoznaczną deskrypcją:
"Et jam Donati judiciose observavit, non in Scalam & seriem continuata esse, sed in Rete cohaerere Naturae opera. At omnium optime Arboris imagine adumbraretur Corporum organicorum Systema, quae a radice statim, e simplicissimis plantis atque animalibus duplicem, varie contiguum proferat truncum, Animalem & Vegetabilem." (s. 23)
[I jak też Donati słusznie zauważył, nie w Łańcuchu i nie w serii następują po sobie, lecz w Sieci są ze sobą połączone dzieła Natury. Najlepiej jednak ze wszystkich wyobraża system ciał organicznych widok drzewa, które od razu z korzenia, poprzez najprostsze formy roślin i zwierząt, wytwarza podwójny, stykający się ze sobą pień, zwierzęcy i roślinny. (tłum. J.J.)]
Historycy nauki upatrywali pierwszych wizerunków 'rete naturae‘ w publikacjach z poł. XVIII w. (por. poniżej), jednocześnie wskazując, że w pocz. XIX w. upowszechniło się 'usieciowione' postrzeganie 'cykli' (znanych od czasów antyku i średniowiecza w kosmologii, chronologii, etc.) w fizjologicznych przemianach organizmów oraz w ramach genetycznych zależnościach pomiędzy ich pokoleniami (transformizm i proto-ewolucjonizm) (Archibald [2014], s. 56; Hopwood, Müller‐Wille, Browne et al. [2021], s. 89).
‘SIEĆ' CZY 'DRZEWO ŻYCIA’? JANA KRZYSZTOFA KLUKA (1739–1796) ‘TABELLA IX’ (WARSZAWA 1780)
Rozpoznanie historii ilustracji przyrodniczej, przeprowadzone przez badaczy pierwszoplanowych ośrodków uniwersyteckich (Columbia Univ., Harvard Univ., Univ. of Cambridge), pomija istotne, oryginalne przedstawienie 'modelu życia', zawarte w edycji, opublikowanej w Rzeczypospolitej w pocz. lat 80’ XVIII w.
Interesującym przykładem ilustracji tego typu jest 'Tabella IX', zawarta w dziele:
KLUK Krzysztof, Zwierząt domowych i dzikich, osobliwie krajowych, historyi naturalney początki, i gospodarstwo. Potrzebnych i pożytecznych domowych chowanie, rozmnożenie, chorób leczenie, dzikich łowienie, oswojenie, zażycie; szkodliwych zaś wygubienie. Tom IV. Z figurami. O owadzie i robakach, Warszawa: w Drukarni J.K.Mości i Rzeczypospolitey u XX. Scholarum Piarum 1780.
Twórca ilustracji zrezygnował z mimetycznego odtwarzania obiektów, skupiając się na schematycznym przedstawieniu wzajemnych, wielokierunkowych relacji. Trudno przypuszczać, by zamiarem Kluka było zwizualizowanie intuicji, związanych z 'filogenetycznym pokrewieństwem' różnych grup organizmów, separowanych w ramach tradycyjnie pojętych królestw przyrody. Uczonemu przyświecał pomysł unaocznienia szeroko pojętych relacji 'podobieństwa' (morfologicznego, etologicznego, siedliskowego etc.) pomiędzy niektórymi ich przedstawicielami, przy jednoczesnym odrzuceniu perspektywy hierarchizującej uczestników 'regnum animale' i zastąpieniu jej modelem wielostronnych współzależności. Przypisywanie Klukowi przekonań transformistycznych czy proto-ewolucjonistycznych (Brzęk [1977], s. 98, 102–105) wydaje się wątpliwe. Jego wizualizacja z pewnością była wynikiem coraz bardziej zniuansowanego rozumienia 'ekonomiki przyrody' na poziomie ponad-organizmalnym, lecz trudno uznać ją za próbę zakwestionowania umocnionego autorytetem Linneusza poglądu o stałości gatunków i pozycji człowieka, który 'wieńczy dzieło stworzenia'. 'Tabella IX' Kluka stanowiła emanację 'motywu organistycznego' w przyrodoznawstwie – silnie obecnego w historii myśli założenia, że żadnego składnika skomplikowanej całości nie można dobrze zrozumieć bez próby odniesienia go do jej pozostałych elementów (Lovejoy [2009], s. 15). Nie sposób jednocześnie zaprzeczyć, że percypowanie licznych 'podobieństw' stanowiło wstęp do przyjęcia idei międzygatunkowych 'pokrewieństw'. Ten sposób myślenia, praktykowany równocześnie ze studiami przyrodniczymi Kluka, konstytuował koncepcję nowożytnego transformizmu, m.in. w dociekaniach Georga-Louisa Leclerca de Buffon (1707–1788).
ŹRÓDŁA INSPIRACJI UCZONEGO Z CIECHANOWCA – METAFORY PALLASA ORAZ WIZUALNE MODELE RELACJI POWINOWACTWA: ‘ARBOR AFFINITATIS’ I ‘TYPUS COGNATIONIS SPIRITUALIS’
Ks. Kluk – zapewne dzięki dostępowi do bogatych zbiorów biblioteki księżnej Anny z Sapiehów Jabłonowskiej w Siemiatyczach – korzystał z inspirującej pracy S. Pallasa "Elenchus zoophytorum" (1766), o czym świadczy przywołanie tej edycji w "Zwierząt domowych. T.IV" (1780) (s. 496). Uczony z Ciechanowca uważnie śledził naukową działalność pruskiego przyrodnika, znał również jego "Naturgeschichte merkwurdiger Thiere, in welcher vornehmlich neue und unbekannte Thierarten durch Kupferstiche, Beschreibungen und Erklarungen erlautert werden" (1778), pracę już rok po publikacji cytowaną w "Zwierząt domowych. T.I" (1779) (s. 425).
Ilustracja Kluka stanowi twórczą unifikację trzech metaforycznych modeli, opisanych przez Pallasa: z antycznej 'scala naturae' przejmuje układ wertykalny, linearnie prowadzący od wywodzących się z nieorganicznej ziemi 'grzybów' ku wieńczącemu obraz natury człowiekowi; z koncepcji 'rete naturae' przejmuje usieciowiony, 'wielokomorowy' układ królestwa zwierząt, którego przedstawicieli łączą trójkierunkowe relacje 'powinowactwa'; z idei 'arbor naturae' czerpie metaforyczny obraz zanurzonego w ziemi 'korzenia', z którego wyrasta 'pień' i 'korona' życia. Od oryginalnej wizji Pallasa różni się tym, że 'regnum vegetabile' oraz 'regnum animale' nie są traktowane równorzędnie i reprezentowane przez odpowiadające sobie rozwidlenia wspólnego pnia, lecz zwierzęta górują w rozwoju nad roślinami, z którymi łączą je umieszczone pomiędzy królestwami 'zoophyta' (zwierzokrzewy).
Ks. Kluk – zapewne dzięki dostępowi do bogatych zbiorów biblioteki księżnej Anny z Sapiehów Jabłonowskiej w Siemiatyczach – korzystał z inspirującej pracy S. Pallasa "Elenchus zoophytorum" (1766), o czym świadczy przywołanie tej edycji w "Zwierząt domowych. T.IV" (1780) (s. 496). Uczony z Ciechanowca uważnie śledził naukową działalność pruskiego przyrodnika, znał również jego "Naturgeschichte merkwurdiger Thiere, in welcher vornehmlich neue und unbekannte Thierarten durch Kupferstiche, Beschreibungen und Erklarungen erlautert werden" (1778), pracę już rok po publikacji cytowaną w "Zwierząt domowych. T.I" (1779) (s. 425).
Ilustracja Kluka stanowi twórczą unifikację trzech metaforycznych modeli, opisanych przez Pallasa: z antycznej 'scala naturae' przejmuje układ wertykalny, linearnie prowadzący od wywodzących się z nieorganicznej ziemi 'grzybów' ku wieńczącemu obraz natury człowiekowi; z koncepcji 'rete naturae' przejmuje usieciowiony, 'wielokomorowy' układ królestwa zwierząt, którego przedstawicieli łączą trójkierunkowe relacje 'powinowactwa'; z idei 'arbor naturae' czerpie metaforyczny obraz zanurzonego w ziemi 'korzenia', z którego wyrasta 'pień' i 'korona' życia. Od oryginalnej wizji Pallasa różni się tym, że 'regnum vegetabile' oraz 'regnum animale' nie są traktowane równorzędnie i reprezentowane przez odpowiadające sobie rozwidlenia wspólnego pnia, lecz zwierzęta górują w rozwoju nad roślinami, z którymi łączą je umieszczone pomiędzy królestwami 'zoophyta' (zwierzokrzewy).
Do zobrazowania pojęciowego 'novum', inspirowanego opisami Pallasa, ciechanowiecki uczony użył elementów tradycyjnego kodu wizualnego, od czasów średniowiecza obecnego w licznych dziełach religijnych, kosmologicznych, alchemicznych oraz kabalistycznych. Obcowanie z tego typu ikonosferą zapewniła Klukowi katolicka edukacja (kolegium pijarskie w Łukowie, seminarium Księży Misjonarzy w Warszawie oraz obecne tam biblioteki o profilu religijnym), która w dużej mierze ukształtowała zasób wizualnych inspiracji polskiego przyrodnika. W efekcie graficzny model Kluka przypomina układ 'elementów' kosmologicznych, czy znanych z kabały 'sefirotów'. Przywodzi również na myśl obecne w polskiej grafice ilustracyjnej drugiej poł. XVIII w. chrześcijańskie modele powinowactwa duchowego ('typus cognationis spiritualis') [po lewej] oraz przedstawienia 'arbor affinitatis' [poniżej] – te pierwsze ukazywały za pomocą zbliżonych środków graficznych (linie, okręgi, rozgałęzienia i pętle) relacje pomiędzy osobami, przyjmującymi sakramenty, te drugie w rozgałęzionej formie ujmowały relacje, dotyczące pokrewieństw osobowych.
Kluka 'Tabella IX' – rozpatrywana jako model 'rete naturae' królestwa zwierząt – jest drugim w historii ilustrowanej książki przyrodniczej przedstawieniem tego typu (poprzedzonym jedynie przez sieć powinowactw roślinnych w J. Rühlinga "Ordines naturales plantarum" (1774) oraz poprzedzającym sieć powinowactw zwierzęcych w J. Hermanna "Tabula affinitatum animalium" (1783)). Traktowana jako 'arbor naturae' obu królestw przyrody (zwierząt i roślin), stanowi pierwsze (jeszcze nie transformistyczne) ze znanych w literaturze przedmiotu przedstawień tego typu. Ujęcie to jest blisko 50 lat starsze niż 'arbor vitae animalis' ('drzewo życia zwierząt'), zawarte na ilustracji w proto-ewolucjonistycznym dziele E. Eichwalda "Zoologia specialis" (Vilnae 1829) – do tej pory pośród historyków nauki ilustracja Eichwalda była powszechnie uznawana za pierwszą wizualizację idei Pallasa (por. Ragan [2009], s. 7; Archibald [2014], s. 57–58: wymienione opracowania pomijają miejsce wydania druku; nie wspominają również, że ilustracja ukazała się w edycji, opublikowanej w historycznych granicach Rzeczypospolitej w prężnie działającym wileńskim ośrodku badań przyrodoznawczych, por. Fedorowicz [1960], s. 99).
Kluka 'Tabella IX' – rozpatrywana jako model 'rete naturae' królestwa zwierząt – jest drugim w historii ilustrowanej książki przyrodniczej przedstawieniem tego typu (poprzedzonym jedynie przez sieć powinowactw roślinnych w J. Rühlinga "Ordines naturales plantarum" (1774) oraz poprzedzającym sieć powinowactw zwierzęcych w J. Hermanna "Tabula affinitatum animalium" (1783)). Traktowana jako 'arbor naturae' obu królestw przyrody (zwierząt i roślin), stanowi pierwsze (jeszcze nie transformistyczne) ze znanych w literaturze przedmiotu przedstawień tego typu. Ujęcie to jest blisko 50 lat starsze niż 'arbor vitae animalis' ('drzewo życia zwierząt'), zawarte na ilustracji w proto-ewolucjonistycznym dziele E. Eichwalda "Zoologia specialis" (Vilnae 1829) – do tej pory pośród historyków nauki ilustracja Eichwalda była powszechnie uznawana za pierwszą wizualizację idei Pallasa (por. Ragan [2009], s. 7; Archibald [2014], s. 57–58: wymienione opracowania pomijają miejsce wydania druku; nie wspominają również, że ilustracja ukazała się w edycji, opublikowanej w historycznych granicach Rzeczypospolitej w prężnie działającym wileńskim ośrodku badań przyrodoznawczych, por. Fedorowicz [1960], s. 99).
Można przyjąć, że wykonanie 'Tablicy IX' było w pełni autorskim przedsięwzięciem Kluka – zarówno w aspekcie projektowo-koncepcyjnym, jak również w procesie wykonania rysunkowego wzoru i opracowania miedziorytniczej formy, służącej powieleniu ilustracji. Na sztychowanym frontyspisie tomu pierwszego "Zwierząt domowych" (1779), uczony z Ciechanowca umieścił sygnaturę: 'X Krzy: Kluk rysow y: wybiiał' [poniżej], która najpewniej odnosi się do wszystkich ilustracji, zawartych w tej edycji (na co wskazują również ich porównywalne walory artystyczne i jednorodny poziom biegłości technicznej przy opracowywaniu płyty).
Na przykładzie ilustracji Kluka wyraźnie widać zbieżność pomiędzy rozwojem nauk przyrodniczych oraz rozwojem środków wizualnych, służących przedstawianiu nowych koncepcji teoretycznych – ten pierwszy postępował na drodze sedymentacji i aktualizacji dawnych idei filozoficznych, ten drugi metodą twórczych adaptacji graficznych 'rozwiązań informacyjnych', obecnych w schematach o kilkusetletniej tradycji.
W ramach podsumowania należy podkreślić, że Krzysztofa Kluka autorski model współzależności organizmów żywych, stanowi bardzo wczesną (drugą w historii) wizualizację 'rete naturae'. Postrzegany jako 'arbor naturae' jest pierwszym znanym – do tej pory nie odnotowanym w literaturze przedmiotu – przedstawieniem tego rodzaju, o blisko 50 lat poprzedzającym powszechnie przytaczaną (choć w światowej historiografii zwykle nie kojarzoną z książką, wydawaną w Polsce), ilustrację z wileńskiej edycji E. Eichwalda.
Obie z wymienionych ilustracji są niezwykle ważne dla historii refleksji teoretycznej, prowadzonej w ramach filozofii przyrody – obie powstały w historycznych granicach Rzeczypospolitej.
Na przykładzie ilustracji Kluka wyraźnie widać zbieżność pomiędzy rozwojem nauk przyrodniczych oraz rozwojem środków wizualnych, służących przedstawianiu nowych koncepcji teoretycznych – ten pierwszy postępował na drodze sedymentacji i aktualizacji dawnych idei filozoficznych, ten drugi metodą twórczych adaptacji graficznych 'rozwiązań informacyjnych', obecnych w schematach o kilkusetletniej tradycji.
W ramach podsumowania należy podkreślić, że Krzysztofa Kluka autorski model współzależności organizmów żywych, stanowi bardzo wczesną (drugą w historii) wizualizację 'rete naturae'. Postrzegany jako 'arbor naturae' jest pierwszym znanym – do tej pory nie odnotowanym w literaturze przedmiotu – przedstawieniem tego rodzaju, o blisko 50 lat poprzedzającym powszechnie przytaczaną (choć w światowej historiografii zwykle nie kojarzoną z książką, wydawaną w Polsce), ilustrację z wileńskiej edycji E. Eichwalda.
Obie z wymienionych ilustracji są niezwykle ważne dla historii refleksji teoretycznej, prowadzonej w ramach filozofii przyrody – obie powstały w historycznych granicach Rzeczypospolitej.
LITERATURA:
Archibald J.D., Aristotle's Ladder, Darwin's Tree. The Evolution of Visual Metaphors for Biological Order, Columbia 2014.
Babicz J. (red.), Krzysztof Kluk – przyrodnik i pisarz rolniczy, Wrocław 1976.
Brzęk G., Krzysztof Kluk. Wyd. drugie, Lublin 1977.
Fedorowicz Z., Ewolucjonizm na Uniwersytecie Wileńskim przed Darwinem, Wrocław 1960.
Hopwood N., Müller‐Wille S., Browne J. et al., Cycles and Circulation: a Theme in the History of Biology and Medicine, "HPLS" 2021, 43:89.
Kałuszyńska A., Symbolika kabalistycznego „drzewa dziesięciu sefirot” – odzyskanie mitu, [w:] Symbol w kulturze. 2. Pod red. G. Głuchowskiego, Lublin 1999.
Kluk K., Zwierząt domowych i dzikich. T. IV, Warszawa 1780.
Lima M., Visual Complexity. Mapping Patterns of Information, Princeton 2013.
Lima M.,The Book of Trees. Vizualizing Branches of Knowledge, Princeton 2014.
Lovejoy A., Wielki łańcuch bytu. Studium historii pewnej idei. Przeł. A. Przybysławski, Gdańsk 2009.
Łomnicka-Żakowska E., Grafika polska XVIII wieku: rytownicy polscy i w Polsce działający, Warszawa 2008, s. 287, il. XVI.5; s. 332, il. XXXVII.1, XXXVII.2.
Pallas S., Elenchus zoophytorum, Hagae 1766.
Ragan M.A., Trees and Networks Before and After Darwin, ”Biology Direct” 2009, 4.
Roob A., Opus Magnum: Ladder, [w:] Alchemy and Mysticism: the Hermetic Cabinet, Köln [b.r.].
Singer Ch., A Short History of Scientific Ideas to 1900, Oxford 1959.
Wójcik Z., Ksiądz Jan Krzysztof Kluk – pisarz i uczony, Ciechanowiec 2012.
ŹRÓDŁA ILUSTRACJI:
Łomnicka-Żakowska E., Grafika polska XVIII wieku...
www.historiamundi.pl
BIBLIOTHECA HISTORIA MUNDI
Archibald J.D., Aristotle's Ladder, Darwin's Tree. The Evolution of Visual Metaphors for Biological Order, Columbia 2014.
Babicz J. (red.), Krzysztof Kluk – przyrodnik i pisarz rolniczy, Wrocław 1976.
Brzęk G., Krzysztof Kluk. Wyd. drugie, Lublin 1977.
Fedorowicz Z., Ewolucjonizm na Uniwersytecie Wileńskim przed Darwinem, Wrocław 1960.
Hopwood N., Müller‐Wille S., Browne J. et al., Cycles and Circulation: a Theme in the History of Biology and Medicine, "HPLS" 2021, 43:89.
Kałuszyńska A., Symbolika kabalistycznego „drzewa dziesięciu sefirot” – odzyskanie mitu, [w:] Symbol w kulturze. 2. Pod red. G. Głuchowskiego, Lublin 1999.
Kluk K., Zwierząt domowych i dzikich. T. IV, Warszawa 1780.
Lima M., Visual Complexity. Mapping Patterns of Information, Princeton 2013.
Lima M.,The Book of Trees. Vizualizing Branches of Knowledge, Princeton 2014.
Lovejoy A., Wielki łańcuch bytu. Studium historii pewnej idei. Przeł. A. Przybysławski, Gdańsk 2009.
Łomnicka-Żakowska E., Grafika polska XVIII wieku: rytownicy polscy i w Polsce działający, Warszawa 2008, s. 287, il. XVI.5; s. 332, il. XXXVII.1, XXXVII.2.
Pallas S., Elenchus zoophytorum, Hagae 1766.
Ragan M.A., Trees and Networks Before and After Darwin, ”Biology Direct” 2009, 4.
Roob A., Opus Magnum: Ladder, [w:] Alchemy and Mysticism: the Hermetic Cabinet, Köln [b.r.].
Singer Ch., A Short History of Scientific Ideas to 1900, Oxford 1959.
Wójcik Z., Ksiądz Jan Krzysztof Kluk – pisarz i uczony, Ciechanowiec 2012.
ŹRÓDŁA ILUSTRACJI:
Łomnicka-Żakowska E., Grafika polska XVIII wieku...
www.historiamundi.pl
BIBLIOTHECA HISTORIA MUNDI