UWAGI NA MARGINESIE A. BANACHA

Erudycyjna praca Banacha – podobnie jak słynny EWoK – przed wieloma dziesięcioleciami uzyskała (i nadal utrzymuje) zasłużony status „bibliofilskiej Biblii”. Narracyjny talent autora i solidna baza źródłowa zaowocowały książką ciekawą i wiarygodną. Początkującego kolekcjonera szeroko rozumianej książki przyrodniczej – botanicznej, zoologicznej, mineralogicznej, ogrodniczej, myśliwskiej, medycznej, anatomicznej etc. – studium Banacha może jednak wprowadzić w głęboką konfuzję. Autor opracowania włączył dziedzinę naturalis historia do zakresu podjętych poszukiwań, jednak zrobił to na tyle pobieżnie, że w efekcie utrwalił błędny, marginalny obraz ilustrowanej książki przyrodniczej w całokształcie książki ilustrowanej, która powstała w Polsce w stuleciu XIX. Zagadnieniu warto przyjrzeć się w perspektywie ilościowej. Zawarta w pracy Banacha bibliografia „ważniejszy polskich książek i czasopism ilustrowanych XIX wieku” – choć z ostrożności nazwana przez autora zaledwie „spisem” i „próbą bibliografii” – obejmuje 908 pozycji w części dot. druków zwartych. Jedynie 25 z wymienionych pozycji (sic!) to polskie ilustrowane książki przyrodnicze, stanowiące tylko ok. 2,5% analizowanego przez Banacha materiału źródłowego (sic!). Stało się tak pomimo faktu, że autor – zastrzegając, iż uwagę skupia wyłącznie na pracach „ważniejszych” – pośród 25-ciu druków przyrodniczych ujął również edycje, zawierające ledwie jedną ilustrację (vide: M. Siła-Nowicki, O świastaku, 1860).

Pytania, które można postawić, są następujące: ilu „ważniejszych” polskich ilustrowanych książek przyrodniczych autor w przedstawionej czytelnikom „próbie bibliografii” nie ujął? Czy było ich drugie tyle? A może trzy lub cztery razy więcej? Czy jest możliwe, że „ważnych” ilustrowanych książek przyrodniczych powstało w Polsce w latach 1800-1900 kilkaset? Odpowiedzi na wyżej postawione pytania pozwoliłyby uzyskać bardziej zrównoważony obraz ilustrowanej książki przyrodniczej pośród innych typów książki ilustrownej (historycznej, literackiej, politycznej etc.), które powstawały w Polsce w XIX w.
Wstępem do tak postawionego zadania winno być ujawnienie kryteriów typowania „ważnych” ilustrowanych książek przyrodniczych, które mogłbyby uzupełnić spis, rozpoczęty przez Banacha. Jak już wspomniano, kryterium „obszerności” materiału ilustracyjnego nie miało dla Banacha znaczenia decydującego (autor załączał również pozycje zawierające choćby jedną ilustrację). Niewątpliwie istotne było kryterium „oryginalności” grafiki książkowej, tzn. ujmowanie edycji, które zawierały ilustracje tworzone w Polsce lub poza jej granicami przez artystów-ilustratorów polskich lub z Polską związanych. Kryterium takie nie miało jednak charakteru sine qua non, gdyż Banach chętnie ujmował w bibliografii również książki z polskim adresem wydawniczym, które ilustrowane były dobrej jakości wizerunkami importowanymi z europejskich centrów grafiki książkowej. Rewidując spis ilustrowanych książek przyrodniczych, wymienionych przez Banacha, należałoby ująć:

1) pominięte przez autora książki z polskim adresem wydawniczym, zawierające oryginalne ilustracje przyrodnicze, stworzone przez ilustratorów polskich lub w Polsce działajacych – twórców ilustratorskich wzorów wykonywanych z natury (rysowników pracujących ad vivum) oraz twórców form ilustracyjnych (drzeworytników, litografów), działających w kraju lub poza jego granicą, o ile korzystali ze wzorów polskich; dotyczy to również książek z niewielkim materiałem ilustracyjnym, ograniczającym się do jednej lub kilku tablic – wszystkie one stanowią cenne źródło do poznania historycznej fauny i flory krajowej;

2) pominięte przez autora książki z polskim adresem wydawniczym, zawierające ilustracje przyrodnicze przejęte z wydawnictw europejskich; w tym przypadku można ograniczyć się do edycji zawierających obszerny materiał ilustracyjny, liczony w dziesiątkach lub setkach tablic ilustracyjnych; edycje takie – choć zwykle nie dokumentowały okazów fauny i flory krajowej – były niezwykle cenne z powodu ich wkładu w propedeutykę nauczania przyrodoznawstwa w Polsce; edycje pięknie ilustrowane z obszernym materiałem oglądowym skutecznie zapoznawały polskojęzycznego czytelnika z bogactwem świata przyrody europejskiej i egzotycznej, jednocześnie rozbudzając zaintersowanie problematyką krajowego zasobu naturalnego i koniecznością jego ochrony (początki świadomości dotyczącej ochrony bioróżnorodności Polski wywodzą się z I poł. XIX w. i z pewnością udział spektakularnych ilustrowanych edycji popularnonaukowych odegrał w tym przypadku istotną rolę);

3) podczas wstępnej selekcji źródeł można pominąć edycje popularnonaukowe, zawierające niewielki materiał ilustracyjny o ograniczonych walorach poznawczych i dokumentacyjnych, zaczerpnięty z wysokonakładowych edycji, ukazujących się poza Polską (dotyczy to głównie edycji z nielicznymi, uproszczonymi ilustracjami w drzworycie sztorcowym, wkomponowanymi w tekst, które tworzono z matryc, odkupionych od wydawców europejskich; pozycje takie ukazywały się w Polsce w ostatniej ćwierci XIX w. w dużych ilościach - ich zbiorczy wpływ na kształtowanie postaw i świadomości przyrodniczej z pewnością był istotny, choć trudno nazwać „ważnymi” poszczególne egzemplifikacje tego wydawniczego zjawiska).

BIBLIOTHECA HISTORIA MUNDI