ILUSTROWANE 'PODRÓŻE MALOWNICZE':

W prezentowanej edycji atrakcyjne tablice ilustracyjne w technice akwaforty wykonał Friedrich Christoph Dietrich (1779–1847), polski rytownik niemieckiego pochodzenia, od 1819 r. mieszkający w Warszawie. Ilustracje przedstawiają wyobrażoną ‘podróż malowniczą’ po egzotycznych rejonach świata. Dietrich pracował w technice akwaforty i akwatinty oraz w miedziorycie, często łącząc wymienione techniki. Artysta był jednym z ulubionych twórców Wiktora Gomulickiego (1848-1919), pisarza, eseisty i kolekcjonera. W „Spisie rycin” do "Podróży malowniczej" znajdziemy następującą uwagę wydawcy: „Ponieważ w ciągu dzieła niepodobna było jednocześnie zamieszczać ryciny obok textu, przeto podajemy teraz spis wszystkich rycin z oznaczeniem do której karty należą.”

Powstaje pytanie: dlaczego „niepodobna było”? dlaczego ryciny nie znalazły się (nie mogły się znaleźć?) „w tekście”? Odpowiedź, choć wielu bibliofilom znana, zainteresować może początkujących adeptów ‘książkowej manii’ (warto również syntetycznie podsumować skądinąd znane wątki).

Podczas tradycyjnego druku z czcionek osadzonych na słupku, skład zecerski (odzwierciedlający układ późniejszej wydrukowanej karty) należy traktować jako wypukłą formę. Natomiast ilustracja wykonywana w technice miedziorytu i akwaforty (in. kwasorytu) odbijana jest z formy wklęsłej (linie widoczne w odbitce są wycinana lub trawione wgłąb miedzianej płyty). Tym samym istnieje techniczny problem w połączeniu wypukłej formy czcionek z wklęsłą formą ilustracji. Wykonywanie odbitek z formy jednego i drugiego rodzaju wymaga innego nałożenia farby drukarskiej [na wierzchu tzw. oczka czcionki versus w zagłębieniach miedziorytu/kwasorytu], a to powoduje, że nie sposób uzyskać jednolitej płaszczyzny drukującej.

Wykonywanie odbitek „z czcionek” oraz „z płyt miedzianych” wymaga również innego nacisku prasy drukarskiej – mniejszego w pierwszym i większego w drugim z przypadków. Tym samym wklęsłe techniki ilustracyjne (miedzioryt, akwaforta, akwatinta) słabo nadają się do łączenie z tekstem – zwykle wykonywane były na osobnych kartach, umieszczanych w książkach pomiędzy stronami z tekstem lub po nich. Zupełnie inna sytuacja dotyczy drzeworytu ilustracyjnego, który był wykonywany z wypukłej formy (tak jak tekst). Z tego powodu klocki z drzeworytami można było łatwo „komponować” z czcionkami, tworząc ilustracje „w tekście”.

Krótka chronologia najbardziej rozpowszechnionych technik ilustracyjnych w powiązaniu z tzw. morfologią książki ilustrowanej na przestrzeni dziejów (opracowanie własne):

wiek XV/XVI – drzeworyt tzw. wzdłużny [forma wypukła] = ilustracje w tekście [forma wypukła druku];

wiek XVII/XVIII – miedzioryt/akwaforta [forma wklęsła] = ilustracje poza tekstem [forma wypukła druku];

wiek XIX – litografia [forma płaska z kamienia] = ilustracje poza tekstem [forma wypukła druku];

wiek XIX – drzeworyt tzw. sztorcowy [forma wypukła] = ilustracje w tekście [forma wypukła druku]; widoczny powrót – zarówno w technologii jak i edytorstwie – do wzorców renesansowych.

Oczywiście ww. przegląd ma charakter uproszczony i nie uwzględnia wielu ‘odstępstw od normy’.

BIBLIOTHECA HISTORIA MUNDI