Cz. IV: Z BIBLIOTEKI KRAJEWSKICH-

TAJEMNICA „RHINOCEROSA” – GDY CZAS ZOSTAWIA RDZAWY ŚLAD

Czasami najbardziej fascynująca historia nie jest zapisana w tekście, ale w fizycznym „świadectwie” przetrwania obiektu. Przed nami karta z szesnastowiecznego starodruku – 'in folio', poświęcona egzotycznej faunie, z ikonicznym wizerunkiem nosorożca. Jednak uwagę badacza przykuwa tu nie tylko drzeworyt, lecz dramatyczna, niemal czarna blizna, widoczna po prawej stronie.

To, co na pierwszy rzut oka wygląda jak plama, w języku konserwatorskim nazywamy korozją kontaktową. Ślad ten jest negatywowym zapisem historii narzędzia, które przed wiekami zostało zapomniane wewnątrz woluminu. Metalowe nożyce – prawdopodobnie narzędzie introligatorskie lub ręka cenzora – weszły w proces długotrwałej migracji jonów żelaza do struktury papieru czerpanego. W środowisku o ograniczonej cyrkulacji powietrza, przy mikroskopijnej wilgotności, doszło do autentycznej reakcji chemicznej: utleniania metalu, które trwale związało się z celulozą i apreturą żelatynową.

To niemalże „fotografia” chemiczna. Widzimy tu strefę intensywnej degradacji hydrolitycznej, gdzie obok ciemnych produktów utleniania (tlenków i wodorotlenków żelaza) pojawia się obszar „odbarwiony” – to miejsce najsilniejszego nacisku, gdzie włókna papieru zostały mechanicznie sprasowane i pozbawione naturalnego koloru.

Współcześni kolekcjonerzy i bibliografowie spoglądają na takie ślady z zupełnie innej perspektywy. To, co dla ogółu jest „skazą”, dla konesera stanowi proweniencję materialną – unikatowy dowód na życie książki w konkretnej epoce i jej burzliwe relacje z użytkownikami. Karty z tak wyraźnym „piętnem historii” często osiągają na aukcjach znacznie wyższe wyceny niż egzemplarze „idealnie czyste”, stając się przedmiotem pożądania jako świadkowie autentycznych procesów dziejowych. Dla badacza to otwarta księga zmian, dla kolekcjonera – certyfikat autentyczności, który czyni dany egzemplarz unikatowym w skali światowej.

Czy to ślad introligatora, który przerwał pracę, by w pośpiechu opuścić warsztat? A może to dowód na działanie ostrza, które miało wyciąć zakazany fragment tekstu, lecz zostało odłożone w zapomnieniu? Ta karta przestała być tylko nośnikiem wiedzy – stała się artefaktem interakcji między materią a czasem. Każda taka skaza to dla nas sygnał, by z jeszcze większą pokorą traktować dziedzictwo, które przetrwało mimo chemicznych i fizycznych zmagań z historią.

ŚWIADKOWIE HISTORII: MÜNSTER I DÜRER

Wizerunek na tej karcie to hołd dla nosorożca, którego Sebastian Münster (1488–1552), genialny kartograf i hebraista, zapożyczył z drzeworytu Albrechta Dürera (1471–1528), wykonanego w 1515 roku. Dürer, nigdy nie widząc żywego zwierzęcia, stworzył ikonę popkultury renesansu na podstawie szkicu i opisu. Münster, umieszczając tę rycinę w swojej "Cosmographii", uwiecznił nie tylko zwierzę, ale i fascynację epoki tym, co obce, nieznane i niezwykłe.

METRYCZKA OBIEKTU:

• autor / dzieło: Sebastian Münster, Cosmographia Universalis (część: Das Fünfte Buch), 1550 r.
• tematyka: historia naturalna, opis nosorożca (Cap. Lxxxv)
• technika: drzeworyt w tekście (typ: ilustracja naukowo-edukacyjna)
• stan: oryginalna karta czerpana z widocznymi śladami korozji kontaktowej (tzw. ślad narzędzia)
• proweniencja: ślad historycznej interakcji użytkownika z tekstem (introligacja / cenzura).

BIBLIOTEKA KRAJEWSKICH-SIUDÓW